დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 | ნაწილი
სოფ. მელაანი გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, · გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთის კალთაზე, ზღვის დონიდან 750 მ-ზე მდებარობს. გურჯაანიდან დაშორებულია 25 კმ-ით. მელაანს თავიანთ ნაშრომებში ვახუშტი ბატონიშვილი „აღწერა სამეფოსა საქართველოსი“ და გერმანელი მეცნიერი იოჰან ანტონ გიულდენშტედტი მოიხსენიებენ. სოფელი ჭერემის ეპარქიაში შედიოდა, რასაც მოწმობს თეიმურაზ II-ის გუჯარი. მელაანი მდიდარია არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლებით. აქ აღმოჩინეს უამრავი უძველესი ნივთები: თიხის სასმისები, ბრინჯაოს მახვილები, ქალის ბრინჯაოს პატარა ქანდაკებები, სარდიონის მძივები, ბეჭდები, ობსიდიანის ისრის პირები და სხვა. არქიტექტურული ძეგლებიდან აღსანიშნავია სამების ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი (გვ. შუა საუკუნეები), ღვთისმშობლის ეკლესია (გვ. შუა საუკუნეები), შანას საყდარი (შუა საუკუნე) და სხვა. დღეს ბევრისთვის არ არის ცნობილი, სწორედ ამ სოფლიდან იყო ცნობილი დეკანოზი ნიკოლოზ გიორგის ძე ნათიძე -–- XIX ს-ის დასასრულის ცნობილი ხალხოსანი მწერალი და ბელეტრისტი. მისი ფსევდონიმი -– „მელანია“ სოფლის სახელიდან მომდინარეობს. ამ პატარა და ლამაზ სოფელში ცხოვრობდნენ და თითქმის ერთი საუკუნე ღვთისმსახურებას აღავლენდენ მისი წინაპრები, პაპა –– მღვდელი სოლომონი, მამა –– მღვდელი გიორგი და ძმა დეკანოზი ვასილ ნათიძე (მსახურობდა ნუკრიანში). მწერლის პაპა, მღვდელი სოლომონ ზაალის ძე ნათიძე 1793 წელს საბატონო გლეხის ოჯახში დაიბადა. ქართულ ენაზე წერა-კითხვა, ქართული გალობა, საღმრთო ისტორია და საეკლესიო ტიპიკონი მღვდ. დიმიტრი ჯავშანაშვილთან ისწავლა. 1813 წელს ბოდბელმა მიტროპოლიტმა იოანემ (მაყაშვილი) დიაკვნად აკურთხა. 1815 წელს მღვდლად და-
30-1 საპატრიარქოს უწყებანი N30 25-31 ოქტომბერი 2018წ გვ.18
დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 | ნაწილი (გაგრძელება)
ასხა ხელი და მელაანის ღვთისმშობლის მიძინების სახ. ტაძარში განამწესა. 1821 წლის 23 ნოემბერს საქართველო-იმერეთის სინოდალურ კანტორას დროებით რუსეთში, ქ. ასტრახანში ძმასთან წასვლის ნებართვა სთხოვა, რისი უფლებაც 1822 წლის იანვარში მისცეს. მღვდელი სოლომონი 1857 წელს გარდაიცვალა. დარჩა მეუღლე მართა ადამის ასული ვარსიმაშვილი (დაბ. 1799წ.) და შვილები: მღვდელი გიორგი (1818-1906წწ.), იოანე (დაბ. 1820წ.), მედავითნე მიხეილი (დაბ. 1823წ.), თეკლა/კეკე (მღვდელ იაკობ დავითის ძე გარსიაშვილის მეუღლე). მწერლის მამა, მღვდელი გიორგი 1818 წელს დაიბადა. 1843 წელს დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია. 1846 წლის 6 დეკემბერს საქართველოს ეგზარქოსმა ისიდორემ (ნიკოლსკი) დიაკვნად აკურთხა, მეორე დღეს მღვდლად დაასხა ხელი და ჩალაუბნის ღვთისმშობლის მიძინების სახ. ტაძარში განამწესა. 1857 წლის 2 აგვისტოს მელაანის ყოვლადწმინდა სამების სახ. ტაძარში გადაიყვანეს. 1864 წლის 15 დეკემბერს საგვერდულით დაჯილდოვდა. 1867 წლის 14 მაისს სკუფია უბოძეს. 1868 წლის 14 მარტს ნუკრიანის წმ. გიორგის სახ. ტაძარში განამწესეს. 1882 წლის 14 იანვარს ისევ მელაანის ტაძარში დააბრუნეს. 1882 წლის 22 მარტს კამილავკა ეწყალობა. 1894 წლის 6 მაისს სამკერდე ოქროს ჯვარი მიიღო. 1897 წლის 28 თებერვალს ეკლესიაში ორმოცდაათწლიანი ერთგული სამსახურისათვის წმ. ვლადიმერის IV ხარისხის ორდენით დაჯილდოვდა. ასევე ჰქონდა ჯილდო –– ყირიმის ომის (1853-1856) სამახსოვრო წმ. ვლადიმერის ლენტიანი ბრინჯაოს ჯვარი. 1899 წლის 21 იანვარს ბახტრიონის წმ. იოანე ნათლისმცემლის სახ. ტაძარში გადაიყვანეს, სადაც იმავე წლის 15 ივნისამდე იმსახურა. 1899 წლის 18 აგვისტოს პენსიაზე გავიდა. გარდაიცვალა 1906 წლის 11 ოქტომბერს. დაკრძალეს 17 ოქტომბერს მელაანის ეკლესიის ეზოში. დარჩა მეუღლე ქეთევან იოსების ასული (დაბ. 1824/1829წ.) და შვილები: დეკანოზი ნიკოლოზი (1853-1921წწ.), დეკანოზი ვასილი (1864- 1956წწ.), მარიამი (გარდ. 19.05.1916წ. გათხოვილი ვინმე ქავჟარაძეზე), ელისაბედი (გათხოვილი თავად ანდრონიკაშვილზე). მღვდელი გიორგი ხასიათდებოდა, როგორც მეტად უანგარო, ღარიბთა დაუზარელი მოსარჩლე, გულისხმიერი და შრომისმოყვარე ადამიანი. ასეთივე ყოფილა მწერლის დედა -– ქეთევანი, გონი- ერი და იმ დროის კვალობაზე საკმაოდ განათლებული ქალბატონი, თუმცა მისი მშობლები ძალიან განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისაგან ხასიათითა და მისწრაფებებით. დინჯ, აუჩქარებელსა და დარბაისელ მღვდელ გიორგის მხოლოდ ფიზიკური შრომა მიაჩნდა არსებობის მთავარ წყაროდ, მიუხედავად იმისა, რომ თავად დამთავრებული ჰქონდა სასული- ერო სემინარია. მისი სურვილით რვა-ცხრა წლის ნიკოლოზი სოფლის სხვა ბიჭებთან ერთად საქონელს მწყემსავდა. 11-12 წლისა უკვე სოფლის მძიმე სამუშაოებსაც ასრულებდა: ხვნა-თესვის, მომკა-გალეწვისა თუ ჭირნახულის დაბინავების დროს იგი მხარში ედგა თავის მამას. ქეთევანი ქმარზე უფრო შორს იყურებოდა. უნდოდა, ნასწავლი შვილები ჰყოლოდა. თავის დროზე მან ანბანი თავად შეასწავლა შვილებს, წამოიზარდა თუ არა ნიკოლოზი, გადაწყვიტა სკოლაში მიებარებინა, მაგრამ რადგან მამის სასტიკ წინააღმდეგობას წააწყდა, მუშაობაში დამხმარე ხელი მომაკლდებაო,
ამიტომ ქმარს დეკანოზ გრიგოლ ღამბარაშვილთან უჩივლა, რომელიც სიღნაღის სამაზრო სასწავლებელში საღვთო სჯულისა და ქართული ენის პედაგოგი და სიღნაღის მაზრის (უკანა მხარის) ოლქის მთავარხუცესი, ცნობილ მისიონერი იყო: „შვილები სასწავლებელში არ მიჰყავს, გუდა-ნაბადით ატარებს ნახირში და ყანაშიო, უსწავლელად ტოვებს და მთელ სამღვდელოებას არცხვენსო“. მთავარხუცესმა დაიბარა მლვდელი გიორგი, უსაყვედურა და ურჩია: „მართალია, ცოტა დაგვიანებულია, მაგრამ დაგეხმარები და დედოფლისწყაროს სამხედრო სასწავლებელში მიიღებენო“. მართლაც,
მამამ მოჰკიდა ხელი და ნიკოლოზი სამხედრო სასწავლებელში შეიყვანა. მალე სკოლა სოფ. საცხენისში გადაიტანეს. სასწავლებელი ექვსწლიანი იყო, მაგრამ ნიკოლოზი მხოლოდ წელიწად-ნახევარი დარჩენილა. მან სწავლა, ოჯახის ერთი ახლობელის დახმარებით თელავის სასულიერო სასწავლებელში, პირდაპირ მესამე კლასში გააგრძელა. თელავში ნიკოლოზი მამამ საცხოვრებლად ვინმე შარშანოვიჩთან დააყენა. ბიჭს ევალებოდა ბაზარში წასვლა, წყლის მოტანა, შეშის დაჭრა, ცხენის მოვლა, ბუხრის გახურება იმ ოთახში, სადაც თვით სახლის პატრონი ცოლ-შვილით ცხოვრობდა, დღისით დრო სრულებით აღარ რჩებოდა, ღამე კი სანთელს არ აძლევდნენ, რომ გაკვეთილები მოემზადებინა. ამას ემატებოდა სახლის პატრონის გაჭირვებული მდგომარეობა. ასეთ პირობებში მისი მეცადინეობა ცუდად წარიმართა და გარდა მათემატიკისა, ყველა საგანში ჩამორჩებოდა. სამაგიეროდ, ძალიან წესიერი იყო. თელავში მას დიდ დახმარებასა და თანაგრძნობას უწევდა მასწავლებელი პლატონ დიმიტრის ძე ტარიელაშვილი. მეოთხე კლასში ნიკოლოზი ავად გამხდარა. პატრონობა ისევ ტარიელაშვილმა გაუწია, მან ექიმები მიიყვანა და შარშანოვიჩის ნესტიანი ოთახიდან უფრო კარგ ბინაზე გადაიყვანა. ახალ
სახლში იგი ვაჟა-ფშაველას უფროს ძმასთან, გიორგი რაზიკაშვილთან ერთად ცხოვრობდა. აქ უკეთესი პირობები შეექმნა სამეცადინოდ და მართლაც, თავდაუზოგავი შრომის შედეგად სასწავლებელი
30-2 საპატრიარქოს უწყებანი N30 25-31 ოქტომბერი 2018წ გვ.19
დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 | ნაწილი (გაგრძელება)
წარმატებით დაამთავრა. აქედან იგი თბილისის სასულიერო სემინარიაში აბარებს. მართალია, სამ გამოცდაში ჩაიჭრა, მაგრამ რადგანაც თელავის სასწავლებელი ფრიადზე ჰქონდა დამთავრებული სახელმწიფი ხარჯით მაინც მიიღეს სემინარიაში. მისი ცხოვრება თბილისში ჩვეულებრივად
წარიმართა, აქაც გულმოდგინედ მეცადინეობდა. სემინარიაში მოსწავლეები ორ ჯგუფად იყოფოდნენ: ერთნი ძალიან განვითარებულნი, იაკობ გოგებაშვილის ხელში გამოვლილნი, მეორენი ნაკლებ გათვითცნობიერებულნი. ვინც თავის თავში ძალას გრძნობდა, პირველთ უერთდებოდა. ნიკოლოზმაც დაიწყო გარეშე წიგნების კითხვა, მაგრამ დედის დიდი ხათრი ჰქონდა და გაკვეთილების სწავლა არ შეუწყვეტია.
1873 წლის 28 ივლისს მან დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია. თავის განუყრელ მეგობრებთან, ლუკაშვილსა და ხახუტაშვილთან ერთად სოფლის მასწავლებლად მოისურვა წასვლა. სამივენი სიღნაღის მაზრაში გაამწესეს. ლუკაშვილი კაჭრეთში, ხახუტაშვილი -- ქვემო მაჩხაანში, ნიკოლოზი -– ვეჯინში. მეგობრებმა „ივერიის“ რედაქტორს ილია ჭავჭავაძეს სთხოვეს, რომ მათთვის ეგზავნა ჟურნალგაზეთები და ფასი ედროვებინა, სანამ ჯამაგირს მიიღებდნენ. რედაქციაში სიამოვნებით მიიღეს მათი თხოვნა და დანაპირებიც შეუსრულეს. სახალხო სკოლების დირექტორმა სტრელეცკიმ ნიკოლოზს დაუნიშნა წელიწადში 450 მანეთი. ორი თვის ჯამაგირიც წინასწარ მისცეს. ვეჯინში სკოლა არ არსებობდა. იგი თავად ნიკოლოზმა დაარსა ჩასვლისთანავე და ისე გულმხურვალედ შეუდგა საქმეს, რომ მესამე წელს, როგორც სადირექციო ანგარიშებიდან ჩანდა და გოგებაშვილმაც შეატყობინა, ვეჯინის სკოლა პირველი იყო
მთელ მაზრაში. ნიკოლოზი მასწავლებლობის დროს კიდევ უფრო კარგად გაიწაფა ქართულ ენაში: „ჩემი მასწავლებლები იყვნენ ჟურნალი „ივერია“ და გაზეთი „დროება“, სხვა არავინ და არაფერი“, - წერდა იგი. ნიკოლოზ ნათიძის პირველი სტატია გამოქვეყნდა გაზეთ „დროებაში". მისი მამხილებელი სტატია პოლიციისა და ადგილობრივი მოძღვრების წინააღმდეგ იყო, რადგანაც ისინი სკოლის საქმეს არ თანაუგრძნობდნენ. ამ პერიოდშივე მას ფსევდონიით გამოუქვეყნებია სტატია „გუბერნატორის მოგზაურობის შესახებ“. ამ კორესპონდენციას ფეხზე დაუყენებია მთელი ადმინისტრაცია, დაუწყიათ ავტორის ძებნა, ეჭვი ნიკოლოზეც მიუტანიათ, მაგრამ ხელი ვერ ჩაუვლიათ. 1884 წელს მან ჯვარი დაიწერა დარეჯან ილიას ასულ პეტრიაშვილზე. მისი მამა იყო ვეჯინის მამასახლისი ილია ზაქარიას ძე პეტრიაშვილი. მათ ეყოლათ ოთხი ვაჟი: გიორგი, სიმონი, ალექსანდრე, ილია, რომელიც ხარკოვის უნივერსიტეტის სტუდენტი იყო და 1.07.1909
30-3 საპატრიარქოს უწყებანი N30 25-31 ოქტომბერი 2018წ გვ.20
დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 | ნაწილი (დასასრული)
წელს ტრაგიკულად გარდაიცვალა. ვეჯინის სკოლის საპატიო მზრუნველი იყო თავადი მიხეილ ანდრონიკაშვილი, რომელიც ხუთი წლის მანძილზე იღებდა მასწავლებლის ხელფასს და თვითვე ხარჯავდა. ნიკოლოზი წლების მანძილზე ითმენდა ამას, მაგრამ უკვე დაოჯახებულს, დაჭირდა კუთვნილი ხელფასი და როცა მოითხოვა, ანდრონიკაშვილმა ეს შეურაცხყოფად მიიღო, თანაც არ დავიწყებოდა სტატია „გუბერნატორის მოგზაურობის შესახებ“, ამიტომ ახალგაზრდა პედაგოგი მთავრობის წინაშე დაასმინა. ნიკოლოზს დაპატიმრების საფრთხე შეექმნა, რამაც მასზე მძიმე ზეგავლენა მოახდინა, გული აიყარა საყვარელ საქმეზე და მასწავლებლობას თავი დაანება. მასთან იმ დროს სკოლაში მუშაობდა ბაჩანა (ნიკო რაზიკაშვილი), ვაჟა-ფშაველას უმცროსი ძმა. სკოლა მას ჩააბარა და თვითონ თბილისში გადაბარგდა. თავისი პირველი მოთხრობა „ბნელო“ 1883 წელს დაუწერია, მაგრამ არსად არ წარუდგენია. ამასთან დაკავშირებით იგი მოგვიანებით წერდა: „ვწერდი იმ მიზნით კი არა, რომ უთუოდ დაბეჭდილიყო. არა, მე ვწერდი იმისათვის, რომ რაღაც სიამოვნებას ვგრძნობდი ამაში და თითქოს რაღაც,ჩემი გულის მოთხოვნილებას ვაკმაყოფილებდი“. ეს ნაწარმოები დაწერილი ჰქონდა შავად, შემდეგ გადაუთეთრებია, მაგრამ მის გამოქვეყნებაზე მაინც არ
ფიქრობდა: „თუ არა ჩემი მეუღლის განუწყვეტელი ჩაჩიჩინება: რა არის, ციმბირში ხომ არ გაგაგზავნიან, ასე ვთქვათ, უარი გითხრან და რა მოხის დაბეჭდვაზე არც იფიქრებდა. 1888 წელს მან ოლთისიდან „ივერიის“ რედაქციას დება მაგითი?“ თავისი ნაშრომი გამოუგზავნა, საიდანაც შეატყობინეს: თქვენი მოთხრობა რედაქციას მოეწონა და ამ ცოტა ხანში დაიბეჭდებაო. მოთხრობამ იმთავითვე დიდი გამოძახილი ჰპოვა იმდროინდელ პრესაში. ეს ნაწარმოები ეგნატე ნინოშვილის „სიმონას“ ზუსტი კახური ვერსიაა, ოღონდ მასზე მთელი თოთხმეტი წლით ადრე გამოქვეყნდა. 1894 წელს „ქართველთა ამხანაგობამ“ ეს
მოთხრობა ცალკე წიგნად გამოსცა, „ივერიაში“ დაიბეჭდა რეცენზია, ხოლო „კვალში“ ვრცელი მიმოხილვა. ალსანიშნია ისიც, რომ 1887-1892 წლებში მღვდელი ნიკოლოზი გორსკო-მოზდოკის პირველი ცხენოსანი პოლკის კაპელანიც იყო.
1892 წელს მლვდელი ნიკოლოზი გორის ფეხოსანი სარეზერვო პოლკის ეკლესიაში გადაიყვანეს. 1892- 1904 წლებში იყო გორის სასულიერო სასწავლებლის მმართველი საბჭოს წევრი და აქტიურ მონაწილეობას იღებდა როგორც სასწავლებლის, ასევე გორის მაზრაში
არსებული სამრევლო-საეკლესიო სკოლების მუშაობაში. 1894 წლის 30 სექტემბერს მღვდელი ნიკოლოზი, საეპარქიო სამრევლო სკოლების სამზრუნველოს გორის მაზრის განყოფილების თავმჯდომარე, დეკანოზ ბესარიონ თავდგირიძესთან და გორის სასულიერო სასწავლებლის მასწავლებელ მ. ი. ილურიძესთან ერთად, სოფ. მოხისის სამრევლო სკოლის დაკეტვის გამო აღნიშნულ სოფელს ესტუმრნენ სარევიზიოდ. მეორე დღეს, 1 ოქტომბერს, სვეტიცხოვლობის დღესასწაულზე, მოხისის ტაძარში ჩატარდა წირვა, სადაც მრევლს და იქ შეკრებილ საზოგადოებას ქადაგებით მიმართა მამა ნიკოლოზმა, აუხსნა დღესასწაულის მნიშვნელობა და მოკლედ უამბო წმ. ნინოს ცხოვრება და ქართლის მოქცევა, ხოლო წირვის შემდეგ დეკანოზმა თავდგირიძემ ეკლესიის ეზოში შეკრებილ ხალხს აუხსნა სწავლა-განათლების მნიშვნელობა და მოვალეობა შვილების აღზრდისა. ბოლოს კი ბ-ნმა ილურიძემ მრავალი მაგალითის მოყვანით დაუმტკიცა ხალხს სწავლის სარგებლობა. მიუხედავად რამდენიმე საათის საუბრისა, ხალხი ერთხმად გაიძახოდა, „არ გვინდა სკოლაო!“ როგორც გამოირკვა, სკოლის დაკეტვის მიზეზი ყოფილა ადგილობრივი ეკლესიის მოძღვარი, მღვდელი შიო მთიულიშვილი. რევიზიის დასკვნაში მღვდელი ნიკოლოზი წერდა: „მე კარგად არ ვიცი საზოგადო მდგომარეობა გორის მაზრის სოფლებისა, მაგრამ მგონია, ძნელად უნდა მოიპოვებოდეს ისეთი სოფლები, რომ მოხისისათვის ხელს არ უწყობდნენ სკოლის არსებობას. შამოხოხშივებული მდგომარეობა მთელის ას კომლზედ მეტი მოხისის საზოგადოებისა, სიმდიდრე სოფლისა, მზად გაკეთებული სკოლის შენობა და აბა, რაღა დიდი დაბრკოლება უნდა ჰქონდეს სკოლის გახსნას, თუ კეთილის ჩამგონებელი ეყოლება სოფელს“. გორში იგი ნიკო ლომოურთან დაახლოვდა. გორის მოწინავე ინტელიგენციამ თბილად მიიღო ახალგაზრდა მწერალი. გორი მაშინ ძლიერი იყო ლიტერატურული ძალებით. ,იქ ცხოვრობდნენ და იღვწოდნენ: სოფრომ მგალობლიშვილი, ანტონ ფურცელაძე, თედო რაზიკაშვილი. ამასთანავე, თედოს ხშირად სტუმრობდნენ ძმები: ვაჟა და ბაჩანა რაზიკაშვილები. იქ მოღვაწეობის დროს გამოქვეყნდა მისი ორი ნაშრომი: „კრიალოსანი“ და „ნავარდობა“. ნაწარმოებ „ნავარდობასთან“ დაკავშირებით 1900 წელს პუბლიცისტი და კრიტიკოსი იაკობ ფანცხავა გაზ. „ივერიაში“ წერდა: „ბ-ნი მელანია პირველია ჩვენს ბელეტრისტთა შორის, რომელიც შეეხო ამ საჭირბოროტო საგანს და, როგორც ვხედავთ, ეხლავე ქარიშხალი ასტეხა ჟურნალ-გაზეთებში. ეს ასეც უნდა მომხდარიყო. იმედია, ქართლკახეთის ნიჭიერი ბელეტრისტები, რომელნიც აქამდის რუსეთელ „ნაროდნიკების“ წაბაძვით მხოლოდ მარტო დაბეჩავებულ გლეხთა კუთხე-ყურეს, გაქ- ნილ, გაიძვერა სოფლის მწერლებს და მოხელეებს, მღვდლებსა და მასწავლებლებს უკირკიტებდნენ, ამიერიდგან გააფართოებენ წერის ფარგალს და აღმოსავლეთ საქართველოს ხალხის ეკონომიურად დაცემის და განადგურების, ცხოვრების სოციალურის მხარის ღრმად შესწავლას და დახატვას შეუდგებიან ისე სერიოზულად და დაფიქრებით, როგორც ეს „ნავარდობის“ ავტორმა მოახერხა. აი, მხოლოდ მაშინ დაედება ფასი ჩვენს ლიტერატურას, მხოლოდ მაშინ აღძრავს იგი მკითხველთა შორის დიდს ინტერესს და ჩვენი ლიტერატურაც გაუთანასწორდება პოლონეთისა და სომხეთის ლიტერატურას..." სხვა მოსაზრებისა იყო დეკანოზ ნიკოლოზის შემოქმედებაზე ასევე კრიტიკოსი, იურისტი და პუბლიცისტი ზრიგოლ რცხილაძე (1876-1934წწ.). აი, რას წერდა იგი: „შევჩერდეთ რამდენსამე ხნით ბ. მელანიას მოთხრობაზე „ლადიკო“. ბ. მელანიამ თავის კალმის პირველის ცდით, „ბნელოს“ დაწერით, უეცრივ მოიხვეჭა ნიჭიერის ბელეტრისტის სახელი და მიიპყრო თავისკენ მკითხველ საზოგადოების ყურადღება. სამწუ- ხაროდ, უნდა აღვნიშნოთ, რომ მელანიამ იმედები არ გაუმართლა ჩვენს საზოგადოებას, იმის კალამს დღემდე „ბნელოს“ მეტი არავითარი საყურადღებო ნაწარმოები არ შეუქმნია; ახალი მისი მოთხრობა „ლადიკო“ ძალიანა სუსტობს... ბ. მელანიას ამ ამბისათვის მოთხრობა დაურქმევია, ნამდვილად კი არაფერი არ არის მოთხრობილი, გარდა იმისა, თუ ვინ იყო და რა იყო ლადიკო. მოთხრობის დასაწერად რომელიმე გმირის დახასიათება სრულიად საკმარისი არ არის. მოთხრობისთვის მოქმედება, ამბავი იმდენადვე საჭიროა და აუცილებელი, როგორც დრამისთვის. აუცილებლად საჭიროა მოთხრობის ავტორი გვისურათებდეს ადამიანების ურთიერთდამოკიდებულებას, მათს ბრძოლას ერთმანეთთან სხვადასხვა საგნის გამო, თორემ მარტოოდენ ხასიათის აღწერა ფილოსოფიური, ან პუბლიცისტური მსჯელობაა, და არა კაზმული მწერლობა. „ლადიკოს“ ავტორს რომ რამდენადმე გაეფართოვებინა თავის მოთხრობის ფარგალი და ლადიკოს გარდა კიდევ სხვა პირებიც დაეხატა, მაშინ სულ სხვა ღირსებისა და მნიშვნელობისა იქნებოდა ბ. მელანიას ნაწერი. ეხლა კი ის მხოლოდ ამტკიცებს, რომ ავტორი კარგად იცნობს ჩვენს ცხოვრებას, იცის მიზეზები, რომლებიც
31-1 საპატრიარქოს უწყებანი N31 1-6ნოემბერი 2018წ გვ.17
დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 III ნაწილი (გაგრძელება)
ჰქმნიან ფუჭს, ფუქსავატ „ლადიკოებს“, მაგრამ მკითხველის გულში კი არავითარ შთაბეჭდილებას არ ახდენს“. 1900 წლის 15 მაისს მღვდელ ნიკოლოზს ნაყოფიერი და თავდადებული სამსახურისთვის დეკანოზის წოდება მიენიჭა. 1904 წელს დეკანოზი ნიკოლოზი თბილისის წმ. ნიკოლოზის სახ. სამხედრო ტაძრის წინამძღვრად გადაიყვანეს. თბილისში იგი უფრო დაუახლოვდა მწერალთა წრეს. ხვდებოდა ილია ჭავჭავაძეს. თელავიდან დაწყებული მეგობრობდა ვაჟასთან, თბილისში ეს · ურთიერთობა უფრო განმტკიცდა დაა როცა ვაჟა თბილისში ჩამოვიდოდა, მელანიას უეჭველად ინახულებდა. მერე დანათესავდნენ კიდეც, ვაჟას უმცროსმა ძმამ ცოლად შეირთო მელანიას ცოლის და. სწორედ რაზიკაანთ ოჯახში გაიცნო და დაუახლოვდა შიო მღვიმელს, იოსებ იმედაშვილს, ვალერიან გუნიას, ეკატერინე გაბაშვილს, რაც შეეხება გიორგი ქუჩიშვილს და ვასილ ბარნოვს, მათთან უფრო თბილი დამოკიდებულება ჰქონია.
დეკანოზ ნიკოლოზისა და რაზიკაშვილების დიდ მეგობრობას ადასტურებს ის თბილი სიტყვები, რომლებიც მოძღვარმა ვაჟას გარდაცვალების გამო მის დაკრძალვაზე წარმოსთქვა. ქადაგება მოგვყავს შემოკლებით: „აღარა გვყავს ჩვენი ვაჟა დაცალიერდა ის ნესტიანი და ბნელი დარბაზი სოფელ ჩარგალში, სადაც გაატარა „მთის არწივმა“ თვისი სიცოცხლის მომეტებული დრო. აქ ტყე-მინდორში მუშაობით მოღლილ-მოქანცული მიუჯდებოდა ხოლმე იგი თვისი ნესტიანი დარბაზის პატარა სარკმელს დღისით, ბჟუტავ ჭრაქს ღამე და გადაჰქონდა ქაღალდის ნაკუწებზედ თვის მიერ ხორცშესხმულნი ის საიდუმლოებანი, რასაც მხოლოდ მას, როგორც რჩეულს, უზიარებდნენ და ჩასჩურჩულებდნენ მისი ძვირფასი და საყვარელი მთა-კლდეები. დაამზადებდა თუ არა ხელთნაწერებს, ჩასდებდა ხურჯინში და გამოემგზავრებოდა თბილისში. გამოჩნდებოდა ქართული გაზეთის ფურცლებზედ ვაჟას ლექსი და მაშინვე ყველა იგებდა, რომ ვაჟა უკვე თბილისში იყო. ამით კმაყოფილდებოდნენ ყველანი და სხვაფრივ არავინ კითხულობდა იმის მოსვლა-წასვლას და არც არავინ ფიქრობდა მაზედ, თუ რა გარემოებაში იმყოფებოდა იგი თბილისში ცხოვრების დროს. მხოლოდ მას კი ძრიელ ემძიმებოდა თვისი ძმის ფოსტის პატარა მოხელის შეწუხება და ხშირად მოულოდნელად გაიპარებოდა ხოლმე სახლში. ასე იქცეოდა ვაჟა ყოველთვის და ასევე მოიქცა ამ ჩვენ- თვის საბედისწერო წელსაც. ჩამოვიდა, ჩამოიტანა ხურჯინით ხელთნაწერები, ვერც კი მოასწრო მათი დაბინავება, რომ ისევე ჩუმად და მოულოდნელად გაგვეპარა იგი, მხოლოდ სახლში კი არა და არც იქ, სადაც ექიმები უპირობდნენ გაგზავნას, არამედ იქ, სადაც ბლომად მიდიან და დაბრუნებით კი არავინ ბრუნდება. მე აქ არ შევეხები მას, თუ როგორ შეასრულა საზოგადოებამ ვაჟასადმი თვისი მოვალეობა, ვიდრემდის იგი ცოცხალი იყო; მე მინდა მხოლოდ მივაქციო საზოგადოების ყურადღება მაზედ, რომ ვაჟამ დასტოვა უნუგეშოდ და უსაღსროდ ცოლ-შვილი. ვგონებ სრულიად დაფასებული იქნება ვაჟას ღვაწლი საზოგადოების მიერ, თუ იგი საზოგადოება რაიმე გზით უზრუნველ ჰყოფს მის უნუგეშოდ დარჩომილ ცოლ-შვილს. გარდა იმისა, რომ ამით საზოგადოება აღასრულებს თავის მოვალეობას, შესაძლებელია, რომ შემდეგში აუნაზღაურდეს საზოგადოებას ამისთანა მოქმედება. საქმე იმაშია, რომ რაზიკაშვილების ოჯახი არა ჩვეულებრივი ოჯახია. არა მგონია, რომ ქვეყნიერებაზედ მოიპოვებოდეს კიდე სხვა ოჯახი, რომელსაც ასე უხვად ჰქონდეს მონაბერი ზეციური მადლი, როგორც ამას ვხედავთრაზიკაშვილების ოჯახზედ... ეს ჩემი კერძო აზრია და საზოგადოებამ თვითონ იცის, როგორც მოიქცევა. მხოლოდ ვაჟას სახელობის ფონდისათვის ვადგენ ამასთანავე, გვირგვინის ნაცვლად, ჩემის ოჯახობით 20 მანეთს“. 1906 წლის 3 თებერვალს დეკანოზი ნიკოლოზი დედაეკლესიაში მრავალწლიანი ერთგული და თავდადებული სამსახურის” გამო წმ. ანასIII ხარისხის ორდენით, ხოლო 1915 წლის 30 ივლისს -– წმ. ვლადიმერის IV ხარისხის ორდენი დაჯილდოვდა. 1917 წლის 12 მარტს გამოცხადებული ავტოკეფალიის დროს დეკანოზი ნიკოლოზი ისევ წმ. ნიკოლოზის სახ. სამხედრო ტაძარში მსახურობდა. დაახლოებით 1918 წელს, დეკანოზ ანტონ თოთიბაძის რეკომენდაციით, დეკანოზი ნიკოლოზი თბილისის წმ. გიორგის სახ. სამხედრო ტაძარში (ყოფილი წმ. ალექსანდრე ნეველის სახ. სამხედრო სობორო) დიაკვნის შტატში გადავიდა. დამოუკიდებლობის გამოცხადების მიუხედავად, იგულისხმება ორივე (ქვეყნისა და ეკლესიისა) პირველ წლებში აღნიშნული სამხედრო ტაძარი კვლავ რუსების ხელში დარჩა და საქართველოს ეკლესიის დაქვემდებარებაში ვერ გადავიდა. მიუხედავად იმისა, რომ 1918 წელსვე დაიწყო ბრძოლა ტაძრის დასაბრუნებლად, საქმე დროში გაიწელა და თითქმის წელიწადზე მეტი დაჭირდა იქიდან რუსების საბოლოოდ გაყვანას. ამასთან დაკავშირებით
მხცოვანი მოძღვარი 1919 წელს ქართული პრესის ფურცლებზე წერდა: „წელიწადი სრულდება მას აქეთ, რაც გაისმა ხმა, რომ ალექსანდრე ნეველის სახელობაზე აშენებული რუსთაველის ქუჩაზედ სამხედრო ტაძარი საქართველოს რესპუბლიკის სამხედრო უწყებაში გადმოდისო, მაგრამ მას დაეპატრონა თბილისში თავისუფლად მოქმედი ყოფილი სინოდალური კანტო
31-2 საპატრიარქოს უწყებანი N31 1-6ნოემბერი 2018წ გვ.18
დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 III ნაწილი (გაგრძელება)
რის წევრთა ნაშთი, რომელიც ცდილობს გადააქციოს იგი რუსული ეპარქიის საკათედრო ტაძრად. გამართლდება ხმა, თუ დარჩება იგი ტაძარი ახლანდელი პატრონების ხელში სამუდამოდ -– ეს, რასაკვირველია, მომავლის საქმეა. მაგრამ არ შეიძლება არ აღინიშნოს ახლავე ის შეუფერებლობა, რომელსაც ადგილი აქვს ხსენებული ტაძრის გარშემო. იმ ადგილზედ, რომელიც შეადგენს საქართველოს რესპუბლიკის საკუთრებას და თვალსაჩენი ალაგია თბილისში, ამართულია უცხო სახელმწიფოს საკუთარი ტაძარი და როდესაც რესპუბლიკის მთავრობა ჰმართავს საზეიმო დღესასწაულებს და რესპუბლიკის ჯარების გამოსვლა-დათვალიერებას ტაძრის ეზოში, შიგ ტაძარში იმავე დროს სწარმოებს ღვთისმსახურება უცხო ენაზე და აღამაღლებენ ღვთისადმი დაცვას სრულიად რუსეთის მფლობელობაზე და მოსკოვის პატრიარქის დღეგრძელობაზე (როგორ ეხმაურება ეს ამბავი დღევანდელი უკრაინის ავტოკეფალიის ამბებს, რადგანაც უკრაინაში დღეს არსებობს რუსული ეპარქიები თავისი ეკლესია-მონასტრებით, სადაც მრევლი ვალდებულია, რადგან არ ჰყავთ თავიანთი პატრიარქი და დამოუკიდებელი ავტოკეფალური ეკლესია, ადიდოს რუსეთის ხელისუფლება და რუსეთის პატრიარქი, რომელთაც ოკუპირებული აქვთ უკრაინის სახელმწიფოს ნაწილი გ.მ.). ამას ისიც უნდა დაემატოს, რომ მშვენიერი ბაღი ტაძრის წინ გაშენებული და რუსთაველის ქუჩაზე გამომავალი გარდააქციეს ტაძრის ახლანდელმა უპასუხისმგებლო პატრონებმა სასაფლაოდ და, ალბათ, თავის ნებითა და ვისიმე დაუკითხავათა და ნების დაურთველად ჰმარხავენ იქ, ვინც მოეპრიანებათ. ამ დღეებში გაისმა ხმა, რომ თბილისის გარნიზონის უფროსმა გასცა ბრძანება, რათა თბილისში მდგომ ქართველ ჯარს შეესრულებინა თვისი ქრისტიანული მოვალეობა -–– მიეღოთ წმ. საიდუმლო ზიარებისა ალექსანდრე ნეველის სახ. სამხედრო ტაძარში, მაგრამ როცა შევიდნენ თურმე ტაძარში ჯარისკაცები
და გაიგონეს, რომ ღვთისმსახურება სწარმოებდა უცხო და გაუგებარს ენაზე, იგრიალეს და გამოვიდნენ ტაძრიდან და გაუდგნენ გზას ყაზარმებისაკენ. ძლივს-ძლიობით მოასწრო თურმე ჯარების უფროსმა დეკანოზმა თოთიბაძემ შესრულება ღვთისმსახურებისა ქართულს ენაზედ, რის შემდეგაც ჯარებმა კმაყოფილებით აღასრულეს თვისი ქრისტიანული მოვალეობა. მაგრამ რას ჰნიშნავს ეს მოვლენა? ხმის გამართლებაა იგი და ტაძრის სრულიად დაპატრონება საქართველოს რესპუბლიკის სამხედრო უწყების მიერ თუ მოჩვენებაა? ან მოწყალება?“
1920 წელს დეკანოზი ნიკოლოზი ავად გახდა. 1921 წლის 11 იანვარს ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების მთავარი გამგეობის სხდომაზე განიხილეს მწერალ თედო სახოკიას განცხადება მძიმე ავადმყოფი მწერლის, დეკანოზ ნიკოლოზ
ნათიძისათვის (მელანია) სასწრაფო მატერიალური დახმარების საჭიროების შესახებ. საზოგადოებას იგი სთხოვდა წინდაწინ მისცემოდა კრიტიკულ მდგომარეობაში მყოფ მწერალს კუთვნილი თანხები საზოგადოების მიერ დაბეჭდილი მისი ნაწერებიდან. განჩინების
თანახმად გამგეობამ გადაუხადა მწერალს 10 000 მანეთი მისი წიგნების ანგარიშიდან. დეკანოზი ნიკოლოზი 1921 წლის 4 თებერვალს ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ აღესრულა. საფლავზე გარდაცვალების დღედ შეცდომით წერია 9 თებერვალი, ამ დღეს ის დაკრძალეს მელაანის ყოვლადწმინდა სამების სახ. ტაძრის გვერდით. მის საფლავზე დადგმულია დიდი ქვა სადა წარწერით: „დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე. მწერლობაში მელანია. დაიბადა 1853 წელს, 15 აგვისტოს. გარდაიცვალა 1921 წელს 9 თებერვალს“. ცნობილი ქართველი მწერალი, პოეტი, საზოგადო
მოღვაწე და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი, გიორგი (გოგლა) ლეონიძე 1921 წელს ქართული პრესის ფურცლებზე ასე გამოეხმაურა დეკანოზ ნიკოლოზის ამქვეყნიდან გასვლას: „თბილისში
გარდაიცვალა ბელეტრისტი მელანია (ნიკოლოზ ნათიძე) მწერალი ოთხმოცდაათიან წლების, იმ იდეალური დროის, როცა ქართულ მწერლობას არ ჰყვანდა პროფესიონალი მწერლები. ეს იყო ეპოქა გახურებული ნატურალიზმისა, როცა სულ ახლად ირეკებოდა მაგარი სახელები: არაგვისპირელი, ბარნოვი, კლდიაშვილი, დეკანოზიშვილი. ჟურნალი „მოამბე“ ეს პირველი დიდტანიანი ქართული გამოცემა, რომლის კაბადონების ხშირი სტუმრები იყვნენ: ნიკო ნიკოლაძე და არჩილ ჯორჯაძე, ლალი და გიორგი მაიაშვილი. მელანია მაშინ „მოდის“ მწერალი იყო. ალბათ ეხლაც ბევრს ახსოვს ის პირველი გახარებული ხმაური, რომელიც გამოიწვია მელანიას „ბნელომ“, მერე „კრიალოსანმა“, „ნავარდობამ“. ამ უკეთეს მის ნაწერებში არის უცნაური საზღვარი რეალიზმის და
ნატურალიზმის. აქ სულ არ არის ასახული ტიპი, რაც
არა სჩანს ფსიქოლოგიურად ანალიზი და ის „უეჭველი“ საზოგადოებრივი იდეა, რომელიც იყო საუკეთესო ატესტაცია ქართველ მწერლის... მელანია იყო მწერალი საოცარი დაკვირვების ნიჭით და მხატვრული უნარით, თითქმის ფოტოგრაფიამდე მისული. თუმცა არც ფრანგული მანერით, და რასაკვირველია, არც ისეთი მკაცრი დალაგებით, ყოველ შემთხვევაში,
ეს ადამიანი იყო მოკლებული ბანალობას და იყო პატიოსანი მწერლობაში ისევე, როგორც მისი თეთრად შეთოვლილი სახე. და ვისაც უნახავს იგი მუდამ ნაზი და გაოცნებული, მას არ დაავიწყდება მისი სხვანაირობა. ეს იყო მწერალი კეთილშობილი, იმ ხანის, როცა ქართველ მწერლებს ქართველი ხალხი ავალებდა დიად მიზნებს, დიდ ტანჯვას და აძლევდა დიდ პატივსაც, ისე, როგორც ძველ წინასწარმეტყველებს. დიდი ხანია, რაც მელანია დაჩუმდა, დაჩუმდა ისევე, როგორც ზოგიერთი მისი ძვირფასი ამხანაგები. შეიძლება ესეც იყოს მიზეზი, რომ დღეს, ახალ თაობაში,
ბევრს ეუცნაურება ეს გამორჩენილი და დავიწყებული სახელი, რომელსაც ილია ჭავჭავაძე აღტაცებული ტაშს უკრავდა. გარდაიცვალა ძველი, ღარიბი
მწერალი, რომლის კუბოს დიდი პატივისცემით გააცილებს ახალი პოლიუსის ხალხიც“.
როგორც ზევით ავღნიშნეთ მისი პირველი ნაწარმოები გახლდათ „ბნელო“. მელანიას შემდეგი ნაწარმოები, რომელიც დიდი ხნის დუმილის შემდეგ გამოქვეყნდა, იყო „ნავარდობა“. მის შემოქმედებაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მოთხრობებს: „მამა ქრისტეფორე“ (1903წ.), „კამილავკა“ (1905წ.), „პრი
31-3 საპატრიარქოს უწყებანი N31 1-6ნოემბერი 2018წ გვ.19
დეკანოზი ნიკოლოზ ნათიძე 1853-1921 III ნაწილი (დასასრული)
გავარის მღვდელი“ (1908-1909წწ.), სადაც გაკრიტიკებულია იმჟამინდელი სასულიერო წოდება. მელანიას კალამს ეკუთვნის აგრეთვე სატირულ-იუმორისტულისხასიათის ნაწარმოები. ამათ რიცხვში შედის: „სახელოანი“, „ლადიკო“, „სიკეთე“, „აქეთ-იქით გამარჯვება“ და სხვ. მისი მოთხრობების ღირსება იმაში მდგომარეობს, რომ დოკუმენტური სიზუსტით აგვიწერს ძველი სოფლის მკვიდრთა ტანჯული ცხოვრების შემზარავ სურათებს. დეკანოზ ნიკოლოზის მოთხრობებს დიდი მნიშვნელობა აქვს როგორც ამ ჩუმი მოღვაწის ნაწარმოების გასაცნობად, ისე იმ პირთათვის, ვისაც ჩვენი წარსული ცხოვრების შესწავლა სურს.
