სულ ვიზიტორი : 61033445238
განთავსებული სტატია : 10297

მთავარი იუბილარი/ ხსენება

კულტ. მემკვიდრეობა ,ომების ისტორიები, სხვადასხვა
წიგნები
თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში ბელა შავხელიშვილი წარმ. სოფ. ზემო ალვანი ახმეტა თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში ბელა შავხელიშვილი წარმ. სოფ. ზემო ალვანი ახმეტა
წიგნები

გვარი შავხელიშვილი სია

ახმეტა გამოჩენილი ადამიანები სრული სია

195       ბეჭდვა

თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში ბელა შავხელიშვილი წარმ. სოფ. ზემო ალვანი ახმეტა


ავტორი ბელა შავხელიშვილი

ასევე დაგაინტერესებთ "თუშები" აბრამ შავხელიშვილი დაბ. სოფ. ზემო ალვანი ახმეტა

წიგნის სრული პდფ ვერსია http://mematiane.ge/docs/1665003860633df154a4d81.pdf

იბერიულ-კავკასიური საერთაშორისო სამეცნიერო ცენტრი ბელა შავხელიშვილი თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში

Речь тушин – прошлое в настоящем

Tushetian Speech – the Past Reflfl ected in the Present

თბილისი 2022

გამომცემლობა „მერიდიანი“

ISBN 978-9941-34-120-5

ბელა შავხელიშვილი

„თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში“

2022 – 156 გვ.

ბელა შავხელიშვილის მცირე გამოკვლევა „თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში“ საკითხის ახალი ხედვა თუშების სამეტყველო ენის წარსულსა და აწმყოზე) შედგება ორი სტატიისაგან:

1. „ კითხვათა კითხვა– საიდან ამდენი საერთო წოვა- თუშურსა და ვაინახურში?..

2. „არიან თუ არა წოვა-თუშები წანარების შთამომავალნი“, სადაც წარმოდგენილია წოვა-თუშებისა (ბაცბი) და ვაინახების (ჩეჩნები და ინგუშები) სამეტყველო ენების ნათესაობის საკითხის ახალი ხედვა და შესწავლილია ამ ეთნოსების გენეტიკური სხვაობის მიზეზები. ამავდროულად, დასმულია წანარებისა და წოვა-თუშების იდენტობის საკითხი და წერილობითი წყაროების მოხმობის საფუძველზე, გამოტანილია შესაბამისი დასკვნები.

რედაქტორი – პროფ. მანანა ტაბიძე

რეცენზენტები – პროფ. ალმირა კაზიევა

პროფ. მიხეილ ლაბაძე

ტექნიკური რედაქტორი – ნინო ნოზაძე

მხატვარი – ილია ჭრელაშვილი

ინგლისურიდან თარგმანი – მარინა ხუროშვილი

დამკაბადონებელი – თამარ ქავჟარაძე


ვუძღვნი ჩემი მშობლების, აბრამ შავხელიშვილისა და ლეილა მარგოშვილის ნათელ ხსოვნას

4

წინასიტყვაობის მაგიერ

წინამდებარე გამოკვლევა მკითხველს ვაინახთა და წოვა-თუშთა ისტორიული ურთიერთობის უაღრესად საინტერესო საკითხის ორიგინალურ ინტერპრეტაციას სთავაზობს. კერძოდ, ავტორი თანმიმდევრულად იკვლევს სამეცნიერო ლიტერატურაში სხვადასხვა დროს განხილულ, მნიშვნელოვან და აღიარებულ მიგნებებს, რომელთა საფუძველზეც ეძიებს დამატებით არგუმენტებს და აყალიბებს თვალსაზრისს: „თუ როგორ მოხდა, რომ ვაინახებსა (ჩეჩნები და ინგუშები) და წოვა-თუშებს (ბაცბებს), განსხვავებული გენეტიკური და ისტორიული წარსულის მქონე ეთნიკურ ჯგუფებს, იმდენი ლექსიკური და გრამატიკული შეხების წერტილები აქვთ, რომ ენათა ლინგვისტური განაწილების დროს, მათ, როგორც ახლო მონათესავე ენებს, ერთ, ნახურ ჯგუფში განათავსებენ“.

აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ წოვა-თუშური მეტყველება, როგორც საერთოქართველური ერთიანობის თემა, მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერებისა და მოაზროვნე საზოგადოებისთვის დიდად საინტერესოა, საერთოდ არაა დამუშავებული ქართველ სპეციალისტთა მიერ. ვფიქრობთ, ესაა მიზეზი, რომ წოვა-თუშურს მხოლოდ ნახურთან მიმართებაში განიხილავენ ძირითადად უცხოელები, ან ვაინახი მკვლევრები და, შესაბამისად, მიზნობრივად მხოლოდ იმ (ვაინახურ და წოვა-თუშურ) მსგავსებებს ეძებენ, რომელთა პოვნა და დანახვაც მათ შეუძლიათ ან სურთ.

5

ვფიქრობთ, აღნიშნული საკითხი ნათელი იყო მათთვის, ვინც მეცნიერების სათავეებთან იდგა (ივ. ჯავა ხიშვილი, ნ. მარი, აკ. შანიძე...), რადგან, როგორც ირკვევა, მათ თავიანთ ნაშრომებში ბევრი მინიშნება დაგვიტოვეს, რომლის შეკრება-გაანალიზებამაც ავტორს მათი ლოგიკური გადაბმისა და ლინგვისტური დასა ბუთების საშუალება მისცა.

ჩვენ ვვარუდობთ, რომ მოყვანილ ცნობებში საყურადღებოა ლეონტი მროველის ერთი ზოგადი ფრაზა – „... წარმოიყვანა იგინი (ძურძუკნი – ბ.შ.) ყოველთა კავკასის ნათესავთა ნახევარნნი...“, რამაც განაპირობა შემდგომი კვლევების წარმართვა, სადაც სლოგანი „კავკასის ნათესავთა“ – განზოგადდა კავკასიის ქედსმიღმა სამყაროსთან, რამაც მოწყვიტა იგი თავის პირვანდელ მნიშვნელობას, რომელიც გულისხმობდა არა ტერიტორიულ განლაგებას, არამედ გარკვეული ტომების სოციალურ-გენეტიკურ ერთობას.

პროფ. ბელა შავხელიშვილის ნაშრომი მნიშვნელოვანი შენაძენია საკითხით დაინტერესებული სპეციალისტებისა და ზოგადად, ინტელექტუალური მკითხველისათვის, რომელსაც შესაძლებლობა აქვს ხელახლა გაიაროს

ძურძუკ-ღლიღვთა თანამედროვე საცხოვრისამდე მიმავალი მარშრუტის ის მონაკვეთი, რომელმაც ისინი გარკვეული დროით წანართა პერიოდის საქართველოში შეაჩერა და ამით სამუდამოდ აღბეჭდა მათ ისტორიაში ქართველებთან (კერძოდ, წანარებთან) კულტურული სიახლოვის კვალი, რომელიც დღეს წოვა-თუშებსა და ვაინახებს ლექსიკის 1/3 საერთო შრის სახით შემორჩათ.

6

უდავოდ მადლობა ეთქმის მკვლევარს იმისათვის, რომ მან თავი მოუყარა ავტორიტეტულ მეცნიერთა (ივ. ჯავახიშვილი, ნ. მარი, აკ. შანიძე და სხვ.) ნაშრომებში წანართა და ვაინახთა წინაპრების ისტორიული კონტაქტების შესახებ მოცემულ ინფორმაციასა და ფასეულ დაკვირვებებს, შეავსო ეს მასალა საკუთარი კვლევებით და მისაწვდომი გახადა მკითხველისათვის. ვფიქრობთ, იგი თანაბრად საინტერესო იქნება როგორც ქართველი მეცნიერების თვის, ისე ვაინახი მკვლევარებისთვისაც.

მანანა ტაბიძე ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი პროფესორი

7

რეცენზია

ბელა შავხელიშვილის ნაშრომზე

„თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში“ უპირველეს ყოვლისა, რაც ქ-ნი ბელა შავხელიშვილის ახალი ნაშრომის შესახებ უნდა ითქვას, არის ის, რომ მასში სრულიად ახლებურადაა გაანალიზებული ქართველი ერის ძირძველი ლოკალური ჯგუფის – თუშების (კერძოდ, წოვათას თემის მკვიდრთა) საშინაო-სამეტყველო ერთეულის რაობის, წარმომავლობისა და ისტორიული წარსულის საკითხები.

თავად ნაშრომის ავტორი დასაწყისშივე მართებულად მიუთითებს, რომ „დღემდე არსებული ყველა კვლევა ჩატარებულია ცალმხრივად, რადგან წოვა-თუშურის პირველი, ფართომასშტაბიანი სამეცნიერო გა- მოკვლევა ანტონ შიფნერის შემდეგ (XIX ს.) ჩაატარა პროფ. იუნუს დეშერიევმა ("Бацбийский язык" – 1953), რომელიც თავად ეთნიკური ჩეჩენი იყო და, გასაკვირი არაა, რომ შესწავლისას, მან ყურადღება მიაქცია მხოლოდ მისთვის უფრო გასაგებ და ახლობელ ლექსიკურ და გრამატიკულ მასალას. ენათმეცნიერების მიერ წოვა-თუშურის კვლევა ქართველური ენობრივი მონაცემების გათვალისწინებით აქამდე არ ჩატარებულა“ (ხაზგასმა ჩემია – მ.ლ.).

ასეთ ფონზე, ჩვენი აზრით, ნაშრომში სრულიად მართებულად, მყარ არგუმენტებზე დაყრდნობით, დას მულია სამი უმთავრესი აქცენტი: 1) დღევანდელი

8

წოვა-თუშებისა და ძველ ქართულ წერილობით ძეგლებში მოხსენიებული წანარების იგივეობის შესახებ;

2) წოვა-თუშთა საშინაო-სამეტყველო ერთეულის როგორც წანარული მეტყველების ქართველურობისშესახებ და 3) დღევანდელ ჩეჩენ-ინგუშთა წინაპრების სამხრეთიდან ჩრდილოეთით გადაადგილების შესახებ. ამ აქცენტების დასმის საშუალებას კი ავტორს, უპირატესად, ქართველური ენობრივი მონაცემების გათვალისწინება აძლევს: იგი ასკვნის, რომ ჩეჩენ-ინგუშთა წინაპრები სამხრეთიდან წამოსვლის შემდეგ, აწინდელი აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე შეჩერებულან. შესაბამისად, სწორედ ამ დროს შეუთვისებიათ ადგილობრივ ქართველთა – წანართა მეტყველების ელემენტები. შემდეგ, როცა მათ საქართველოს ტერიტორია დატოვეს და უფრო ჩრდილოეთით გადაინაცვლეს, რაღა საკვირველია, „თან წაიღეს“ ქართველური მეტყველების გავლენით გარკვეულწილად ცვლილი ენაც: „ლექსიკურ-გრამატიკული სისტემის 1/3, რომელიც ამჟამად დასტურდება წოვა-თუშურსა და ვაინახურ ენებში, სწორედ ამ პერიოდს უნდა უკავშირდებოდეს“ – აღნიშნავს ავტორი.

ჩვენი მხრივ, დავძენთ, რომ ამგვარი ანალოგია მსოფლიოს მრავალ ენაში შეიძლება დაიძებნოს – მაგალითად, თანამედროვე ბოშების წინაპრები ისტორიული სამშობლოდან – ინდოეთიდან გამოსვლის შემდეგ, ირანის გავლით ბიზანტიის იმპერიაში აღმოჩნდნენ და იქ იწყეს მომთაბარეობა. შესაბამისად, ბოშურმა ენამ, რომელიც ინდოარიულ ენათა ჯგუფს ეკუთვნის (და

9

ახლოსაა ისეთ ინდურ ენებთან, როგორიცაა პენჯაბური, ბენგალური ანდა ჰინდი), განიცადა ბიზანტიური ბერძნულის გავლენა როგორც ლექსიკაში, ისე ფონეტიკასა და მორფოლოგია-სინტაქსშიც. XV-XVI საუკუნეებში, ბოშებმა (რომლებსაც ცხოვრების ერთობ თავისებური სტილის გამო, ბიზანტიაში ასიმილირება არ განუცდიათ) ევროპის სხვა ქვეყნებს მიაშურეს და, ასევე „თან წაიღეს“ ბერძნულის გავლენით ცვლილი ენა. დღეს, ბოშური ენა (რომანი შიბ), რასაკვირველია, კვლავაც ინდოარიული ჯგუფის ენაა, თუმცაღა ლექსიკურ-გრამატიკული სისტემის 1/3 მას ბიზანტიურ ბერძნულთან აქვს საერთო.

მართებულია აგრეთვე, ქ-ნი ბელა შავხელიშვილის მიერ გამოთქმული შემდეგი შეხედულებაც: „თუ კარგად დავაკვირდებით დღევანდელი ჩეჩნების და ინგუშების ლინგვო-კულტურულოგიურ ღირებულებებს და მენტალიტეტს, ადვილი მისახვედრია, რომ მათ უძველესი დროიდან მოჰყვებოდათ გენეტიკური კოდი, რომელსაც შეეძლო კონკურენცია გაეწია მათ გარემოცვაში მყოფ ნებისმიერ ძალასთან და რეალობასთან (ამას ურარტუს დაშლის პროცესში მათი წვლილიც მეტყველებს), თუმცა, საქართველოს ტერიტორიაზე ყოფნის ხანგრძლივი პერიოდის მიუხედავად, მათ ეს ვერ შეძლეს...

ამბიციებისა თუ გონივრული კონკურენციის გათვალისწინებით, დღევანდელ ვაინახთა წინაპრების დიდმა ნაწილმა ეროვნული თვითშეფასება შეძლეს და შესაფერისი პირობების შექმნის მიზეზით, პოლიტიკურად განსხვავებული პლატფორმა აირჩიეს. მათ განაგრძეს გზა ჩრდილოეთისკენ ახალი, აუთვისებელი მიწების

10

მუდმივი საცხოვრისის მოსაძიებლად“ (ხაზგასმა აქაც ჩემია – მ.ლ.) – ამ შემთხვევაში, გადაადგილების მთავარი მიზეზი აღმოჩნდა არა სახელმწიფოს დაცემა (როგორც ბიზანტიაში – ბოშების მაგალითზე), არამედ – პირიქით, სახელმწიფო ინსტიტუტების ძლიერება და ქართველთა კონსოლიდირებულობა.

ამდენად, ნაშრომში გამოთქმული შეხედულებანი კიდევ ერთხელ ამტკიცებს იმას, რომ ენობრივ-კულტურულად და ისტორიულად აწინდელი ქართველური და მთის კავკასიური სამყარო ერთიანია და იმთავითვე გაუთიშავად ვითარდებოდა.

მიხეილ ლაბაძე ფილოლოგიის დოქტორი, ქართველოლოგი. საქართველოს საპატრიარქოს წმინდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ქართული უნივერსიტეტი.

27.02.2022

თბილისი

11

კითხვათა კითხვა – საიდან ამდენი ენობრივი საერთო წოვა-თუშურსა და ვაინახურში?.. საკითხი, რომელიც გვინდა ჩვენს მკითხველს შევთავაზოთ, ძალიან რთულია და მისი ფესვები იმდენად შორსაა ჩვენი დროის რეალობისგან, რომ მისი გამოკვლევა უკვე თავიდანვე იწვევს გარკვეულ უნდობლობას, ჩვენთვის კი დამატებით დისკომფორტს ქმნის, რადგან უნდა დავამტკიცოთ, რომ ჩვენი ინტერესი მისდამი უსაფუძვლო არაა, რამდენადაც თავად კითხვის ფორმულირება დიდი ხანია მოითხოვს პასუხს, რომელიც უნდა განიმარტოს მხოლოდ ლოგიკურად დასაბუთებული ფაქტების საფუძველზე. ინტრიგა იმაშია, რომ მრავალი საუკუნის მანძილზე მოგზაურებიც და მეცნიერებიც ცდილობდნენ აეხსნათ, თუ როგორ მოხდა, რომ ვაინახებსა და წოვა-თუშებს (ბაცბებს), გენეტიკური და ისტორიული წარსულის მქონე განსხვავებულ ეთნიკურ ჯგუფებს, იმდენი ლექსიკური და გრამატიკული შეხების წერტილები აქვთ, რომ ენათა ლინგვისტური განაწილების დროს, ისინი, როგორც ახლო მონათესავე ენები, ერთ, ნახურ ჯგუფში არიან მოთავსებულნი.

საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს, რომ ჩეჩნური, ინგუშური და წოვა-თუშური ენების გრამატიკული მარკერები, ზოგი ეთნო-ლინგვისტური საკითხის ახალი ხედვა

12

რომლებიც ზედაპირზე დევს, ეჭვს არ იწვევს, რადგან არსებობს ერთი მესამედი (1/3) წოვა-თუშურ – ვაინახური საერთო ლექსიკა და, რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია – საერთო გრამატიკული სტრუქტურა. თუმცა, სხვა მათი კულტუროლოგიური მახასიათებლები, რომლითაც მტკიცდება მათი ნათესაობა, იმდენად დაშორიშორებულია ერთმანეთისგან, რომ, ვფიქრობთ, საკითხი ხელახლა უნდა იქნეს შესწავლილი და გაირკვეს, თუ რამ განაპირობა იგი.

მნიშვნელოვანია ისიც, რომ დღემდე არსებული ყველა კვლევა ჩატარებულია ცალმხრივად, რადგან წოვათუშურის პირველი, ფართომასშტაბიანი სამეცნიერო გამოკვლევა ანტონ შიფნერის შემდეგ (XIX ს.) ჩაატარა პროფ. იუნუს დეშერიევმა ("Бацбийский язык" – 1953), რომელიც თავად ეთნიკური ჩეჩენი იყო და, გასაკვირი არაა, რომ შესწავლისას, მან ყურადღება მიაქცია მხოლოდ მისთვის უფრო გასაგებ და ახლობელ ლექსიკურ და გრამატიკულ მასალას. ენათმეცნიერების მიერ წოვათუშურის კვლევა ქართველური ენობრივი მონაცემების გათვალისწინებით აქამდე არ ჩატარებულა. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ბოლო წლებში ეს საკითხი დაისვა ქართველი ენათმეცნიერების მიერ (მ. ტაბიძე, ტ. ფუტკარაძე და სხვ.) და მისი სიღრმისეული კვლევა ქართველოლოგიისთვის და ზოგადად კავკასიოლოგიისთვის საჭიროდ მიიჩნიეს.

იმისათვის, რომ ჩვენ მიერ დასმულ საკითხში უფრო ღრმად გავერკვეთ, საჭიროა ვაინახების (ანუ ისტორიულად წოდებული კავკასიანების, ძურძუკების, ნახების)

13

სამხრეთიდან ჩრდილოეთით გადაადგილების ისტორია გამოვიკვლიოთ, ანუ მათი კავკასიაში შემოსვლის ტრაექტორია გავიაზროთ. ამისთვის უნდა მივმართოთ წყაროებს და გავყვეთ იმ გზას, რომელიც მათ გამოიარეს, სანამ დასახლდნებოდნენ იქ, სადაც დღეს სახლობენ. ეს მოგვცემს საშუალებას მოვიძიოთ ის საერთო ლოგიკური კავშირი, რომელიც ვლინდება დღევანდელი ვაინახებისა და წოვა-თუშების მეტყველებაში, რომლებიც მრავალი გამოკვლევის შედეგად ეთნიკურად და მენტალურად ძალიან განსხვავდებიან ერთმანეთისგან. ენობრივი კოდი, რომელიც მათ აერთიანებთ, იმდენად მძლავრია, რომ ის 2/3 ქართული და ქართველური ენობრივი მასალა უგულებელყოფილია და მას ნასესხებად მიიჩნევენ (რ. გაგუა, კ. ჭრელაშვილი, თ. უთურგაიძე და სხვ.).

რთული ამოცანის წინაშე ვართ, რამდენადაც მოგვიწევს ბევრ, უკვე გარკვეულ აქსიომად ქცეულ მოსაზრებაში ეჭვის შეიტანა, კერძოდ – როგორ მოხდა, რომ დღევანდელი ჩეჩნეთის და ინგუშეთის ტერიტორიაზე დასახლებულ ვაინახებში ამდენი კულტურულ-ლინგვისტური ცოდნა დაილექა, რატომ ჰპოვებს მათი მეტყველების ტოპონიმიკა (ზოგადად დარგობრივი ლექსიკა) ამდენ პარალელს ძველქართულში – კითხვები ბევრია... მხოლოდ ლოკალური ნასესხობებით ამას ვერ ახსნი და მით უფრო – ვერ დაასაბუთებ. ამიტომ, დავიწყოთ იქიდან, თუ როგორ მოხვდნენ დღევანდელი ვაინახების წინაპრები *კავკასიანები, *ძურძუკები და *ღლიღვები კავკასიაში?..

წყაროების თანახმად, ჩეჩნებსა და ინგუშებს (რომელთა ისტორიულ ეთნო-ლინგვისტურ ერთობაში

14

ჩვენ ეჭვი არ გვეპარება) თავდაპირველად მცირე აზიაში ჰქონდათ საერთო ფესვები: „ყველაზე შორეულ ეპოქაში ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხთა ორი ნაკადი წამოვიდა: ერთი მოძრაობდა კავკასიის დასავლეთით, მეორე – აღმოსავლეთის გასწვრივ. ეს ორივე ნაკადი მცირე აზიის ხალხებს უკავშირდება...“ – ასე წერს აკად. ივ. ჯავახიშვილი. დიდი მეცნიერის ეს ციტატა ჩვენ შეგნებულად მოვიყვანეთ, რათა დავადგინოთ ძველი ტომების კავკასიაში

შემოსვლის ტრაექტორია. არქეოლოგიური მონაცემების თანახმად, კავკასიის მიმართულებით მოძრაობისას, ისინი ტოვებდნენ გარკვეულ ნიშნებს (დღეს ისინი ცნობილია მხოლოდ ძველი ქართული წერილობითი წყაროებიდან), რომლითაც შეიძლება მათი იდენტიფიცირება. არის დამაკავშირებელი ეთნონიმები, ტოპონიმები და ზოგი უძველესი წყარო, რომლებიც აქამდეც არაერთხელ ხსენებულა სამეცნიერო ლიტერატურაში.

მოდით, ერთად გავაანალიზოთ ყოველი მონაკვეთი ზემოთ აღნიშნული ტომების გადაადგილებისა ისე, რომ ეს ინფორმაციული ჯაჭვი არ გაწყდეს – უფრო მეტიც, ამ კავშირმა მოგვცეს საშუალება მისი ლოგიკური დასაბუ-თებისა. მივყვეთ თანმიმდევრობას.

აკად. ივ ჯავახიშვილი აღნიშნავს, რომ „ქართული და ჩრდილოეთ კავკასიური ეთნიკური და ტოპონიმიკური სახელების შედარება პროტოხალდეურ (ხურიტო-ურარტული) და პროხეთურ სახელებთან, მათი ნათესაობა ეჭვს არ იწვევს და მათი უძველესი დასახლების ტერიტორია შუა აღმოსავლეთსა და მცირე აზიაში უნდა მივიჩნიოთ“ (1.-40.). ავტორი აღნიშნავს, რომ ხმელთაშუა

15

ზღვის ბასეინის გავლით, კავკასიონის მიმართულებით გადაადგილებისას, ისინი თავიანთ კვალს ტოპონიმების სახით ტოვებენ. ეს დაახლოებით ძვ.წ. V-IV საუკუნეებია, როდესაც ჩამოიშლება ურარტუს სახელმწიფო. როგორც წყაროები გვამცნობენ, ამ, ოდესღაც ძლიერი სახელმწიფოს დაშლაში თავისი მნიშვნელოვანი როლი უთამაშიათ ისტორიულ პროტო-ნახებს. ამიტომ ჩვენ სარწმუნოდ მიგვაჩნია ცნობა იმის შესახებ, რომ ყოფილ ურარტუს ტერიტორიაზე აღმოცენდნენ სხვადასხვა მცირე ე.წ. სამეფოები სახელად ნახჭირი, ნახსუანი, ნახატრი, ნახრია- ნიჰანია, ნახჩივანი და ა.შ. (1.-40.). ეს ე.წ. სამეფოები წყაროებში ძვ.წ. II-I სს.-მდე იხსენიებიან – მანამ, სანამ ამ ადგილას ახლანდელი სომხეთის სახელმწიფო არ ჩამოყალიბდა, ასე რომ, ყოფილი ურარტუს ტერიტორიაზე აღნიშნული ტოპონიმების ლოკალიზაცია ისტორიული წყაროებითაც დასტურდება. ძნელი სათქმელია, რამდენ ხანს ცხოვრობდნენ ე.წ. პროტონახები ყოფილი ურარტუს ტერიტორიაზე, მაგრამ ვფიქრობთ, რომ მათ ჩრდილოეთისკენ გადაადგილება დაიწყეს ამ ტერიტორიაზე ძველი სომხების გამოჩენისთანავე.

ჩვენ პროტონახების შემადგენლობაში გაერთიანებული ტომების აღწერას თავს ავარიდებთ, რადგან ეს საკითხები სამეცნიერო ლიტერატურაში მრავალჯერ არის განხილული. ისინი ცნობილი არიან როგორც *კავკასიანები, ძურძუკები, ღლიღვები და კისტები. იგივე წყაროებით, ამ სახელების მატარებლები ერთმანეთის მონათესავე ტომის წარმომადგენლები არიან და ერთერთ გამორჩეულ მებრძოლებად ითვლებიან.

16

ცნობილია, რომ ამ დროისთვის უკვე არსებობს ბევრად ადრე შექმნილი ქართული სახელმწიფოები – კოლხეთი (ძვ. წ. VI) და შემდეგ იბერია (ძვ. წ. IV საუკუნე). იბერიის გაბრწყინების პერიოდს მიეკუთვნება ფაქტი, რომელიც ძალზე მნიშვნელოვანია ქართველთა და ვაინახთა ისტორიისთვის – ეს არის პირველი ქარ თველი მეფის ფარნავაზის ძურძუკ ასულზე ქორწინება (ძვ. წ. IVIII ს.). ამ დროისთვის ნახ-ძურძუკთა ტომები ჩრდილო კავკასიაში ჯერ არ ჩანან, რადგან მათი დღევანდელ ჩეჩნეთსა და ინგუშეთში დასახლება ყველა არსებული წყაროს მიხედვით მხოლოდ ძვ.წ. II-I საუკუნეებია. ირკვევა, რომ იბერიის მეფე ფარნავაზმა ძურძუკთა ასულზე იქორწინა იმ დროს, როდესაც ეს ტომები ჯერ კიდევ დაშლილი ურარტუს ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ (ძვ.წ. VI-III ს-ს.). როგორც პროფ. გ. ანჩაბაძე აღნიშნავს, მეფე ფარნავაზის ქორწინება დინასტიური აღმოჩნდა, რადგან ქართველ მეფეთა დინასტია გააგრძელა მისმა ვაჟმა საურმაგმა (ძვ.წ. III ს.) (5.). როგორც ცნობილია, საქართველო მაშინაც დაყოფილი იყო ცალკეულ სამთავროებად, რომლებიც, როგორც წესი, სამეფო ტახტისთვის ექიშპებოდნენ ერთმანეთს, ამიტომ მისი დაცვა მეფეების მხრიდან ერთ-ერთ მთავარ ვალდებულებად ითვლებოდა. წყაროების თანახმად, ომიანობის ან მეზობელი სამთავროების შეთქმულებების დროს, მეფე საურმაგი დახმარებისთვის თავის დედულებს, ძურძუკებს მოიხმობდა ხოლმე (5.-35.).

როდესაც მორიგი შეთქმულების შედეგად, მან სამეფო ტახტი დაკარგა, მისი დაბრუნება დედულების დახმა-

17

რებით შეძლო. ვფიქრობთ, მადლიერების ნიშნად და შემდგომში თავისი ტახტის დაცვის მიზნით, მან ისინი გაერთიანებული იბერიის საკმაოდ დიდ ტერიტორიაზე დაასახლა. ამ ცნობას გვაწვდის ლეონტი მროველი – აი, ამონარიდი მატიანედან „ქართლის მეფეები“ (ახ. წ. IX საუკუნე): „მაშინ ამან საურმაგ წარმოიყვანნა იგინი (ძურძუკნი – ბ.შ.) ყოველთა კავკასის ნათესავთა ნახევარნი, და რომელნი-მე მათგანნი წარჩინებულ ყვნა, და სხუანი დასხნა მთიულეთს, დიდოეთითგან ვიდრე ეგრისამდე,

რომელ არს სუანეთი, და ესენი დაიპყრნა მისანდობელად თჳსად, დედულნი“ (4.)1

ტერიტორია, რომელიც ავტორმა აღნიშნა, ქართველ წინაპართა მმართველებს უკვე დიდი ხნის წინათ ჰქონდათ შემოსაზღვრული, სადაც მრავალი სამთავრო იყო განლაგებული საერთო ენითა და კულტურით. მათი სასაუბრო ენა, რომელსაც ვუწოდებთ არქაულ ქართველურ ენა-დიალექტს, სუბსტრატის სახით შემდგომში დაილექა ძველ ქართულ, მეგრულ, სვანურ ენებში. ვფიქრობთ, იგი დაილექა წოვა-თუშურშიც. ისინი ერთი საერთო პროტო-ქართველური ენის დიალექტებად უნდა მივიჩნიოთ, რომლებზეც საუბრობდნენ დღევანდელი სვანების, მეგრელებისა და თუშების წინაპრები. თუშები, ჩვენი კვლევებით, რომლებიც აკად. ივ. ჯავახიშვილისა და სხვა გამოჩენილი მეცნიერების ნაშრომებისა და აღმოსავლეთ საქართველოს ეთნონიმ-ტოპონიმების შესწავლის შედეგებს ეყრდნობა, იმ დროისთვის ჯერ

1 https://wikisource.org/wiki/

18

წანარებად არიან ცნობილნი. აკად. აკ. შანიძის მოსაზრებით, წანარები – ქართველური ტომია, რომელიც ამ ტერიტორიის დიდ ნაწილზე იყო განლაგებული და მეტყველებდა იმ დიალექტზე, რომელიც დღეს შემორჩათ წოვა-თუშებს (6. – ჟურ. „მნათობი“ – №2, 1970 წ.).

განვაგრძოთ: ჩვენი ვარაუდით, მეფე საურმაგის მიერ ძურძუკების იბერიის ტერიტორიაზე დასახლების ფაქტმა გზა გაუხსნა ყველას, ვინც დროის ამ მონაკვეთში ჯერ კიდევ იყო დარჩენილი სამხრეთით – ძველი პრანახების პატარ-პატარა სამეფოებში. სწორედ ამიტომ, ნახჭირის, ნახსუანის, ნახრია-ნიხანიას, ნახჩივანის და ა.შ. ტოპონიმების ანალიზის საფუძველზე, აკად. ივ. ჯავახიშვილმა დაასკვნა: „... ამ ტომების (ძურძუკებზეა საუბარი – ბ.შ.)

გადაადგილების მთავარი გზა სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ გადიოდა... და აღმოსავლეთ საქართველოს პროვინციებში ერთხანს ჩეჩნური და ინგუშური წარმომავლობის ტომები ცხოვრობდნენ (ანუ, ძურძუკები, ღლიღვები

– ბ.შ.)“ (2.-47.).

თუ შევადარებთ მეფე საურმაგის მეფობის ეპოქასა და პრანახების არტეფაქტების ფიქსაციის დროს საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში (დღევანდელი ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის ტერიტორია), მათ შორის სხვაობა თითქმის ორი საუკუნეა. ამრიგად ირკვევა, რომ მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში აღნიშნული ტომები ეტაპობრივად გადაადგილდებოდნენ იმ ტერიტორიის მიმართულებით, სადაც დღეს ცხოვრობენ – და ეს გზა საქართველოზე გადიოდა. აქედან გამომდინარე, ლოგიკურია იმის დაშვება, რომ გარკვეული პერიო-

19

დის განმავლობაში ნახ-ძურძუკ-ღლიღვები „შეჩერებულან“ იბერიაში და ადგილობრივი მოსახლეობის – არქაული ქართველების გარემოცვაში უცხოვრიათ.

ისტორიული წყაროებით, მათი ძირითადი საცხოვრისი აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაა. როგორც ა. შანიძემ ბრძანა, აქ იყო მეტად გავრცელებული წანარების მეტყველება და არაა გამორიცხული, რომ თითქმის ორი საუკუნის განმავლობაში ღლიღვ-ძურძუკებმა განიცადეს ადგილობრივი მოსახლეობის ლინგვო-კულტურული ზეგავლენა. ეს პერიოდი არცთუ ისე ხანმოკლეა იმისთვის, რომ მათ მეტყველებაში საერ თო ლექსიკა და გრამატიკული უნარ-ჩვევები დამკვიდრებულიყო. თუმცა, დარწმუნებით შეგვიძლია დავძინოთ, რომ მათ მშობლიური კერიის ენას სრულად ვერ შეცვლიდა. მათი დღევანდელი მეტყველების მდგომარეობაც ამაზე მიუთითებს. ვფიქრობთ, რომ ლექსიკურ- გრამატიკული სისტემის 1/3, რომელიც ამჟამად დასტურდება წოვა-თუშურსა და ვაინახურ ენებში, სწორედ ამ პერიოდს უნდა უკავშირდებოდეს. მათი მეტყველების გავრცელების ტერიტორია აკად. ივ. ჯავახიშვილმა გა-

მოკვეთა შემდეგნაირად: „ტოპონიმები – წობენი, ხატის-წობენი, წუბენი, წობონის მთა და ეთნონიმი წოვა – დუშეთამდე იყო გავრცელებული; ისინი ასოცირდება წოვებთან, რომლებიც ლეხურ-ქსნისა და არაგვ-იორის ხეობებში ცხოვრობდნენ“ (2.-48.). ამ მხრივ ძალიან საინტერესოა აკად. ა. შანიძის მოსაზრება, რომელმაც აღნიშნა, რომ, შესაძლოა საქართველოს აღმოსავლეთი ნაწილის მოსახლეობა ოდესღაც საუბრობდა იმ ენა-

20

კილო-კავზე, რომელიც დღეს შემორჩათ თუშებს შორის წოვათის საზოგადოების წარმომადგენლებსო (6.). უნდა აღინიშნოს, რომ იმ არქაული დროის მეტყველებამ, რა თქმა უნდა, ტრანსფორმაცია განიცადა. დღევანდელ ვა-

ინახურ ენებში გარკვეული ლექსიკური და გრამატიკული პარალელების გათვალისწინებით, შესაძლოა, ზუსტად წანარებმა მოახდინეს ზეგავლენა მეფე საურმაგის მიერ იბერიაში დასახლებულ ძურძუკების სამეტყველო ენაზე. ჩვენ შეგვიძლია ვივარაუდოთ – და ეს ასეც იკვეთება, რომ მუდმივი საცხოვრებლის მოსაძებნად, ჩრდილოეთისკენ მიმავალმა ძურძუკ-ღლიღვებმა (ჩეჩნები და ინგუშები) ადგილობრივი სასაუბრო ცოდნა „გაიყოლეს თან“ და შემდგომში მათი სასაუბრო ენა ჩამოყალიბდა ერთგვარ სიმბიოზად არქაულ ქართველურ ენასთან.

მათი ენობრივი ნათესაობითი კავშირი დღევანდელ წოვა-თუშურთან ამაზე მეტყველებს. აღნიშნული ენების ნათესაობა ბევრმა მეცნიერმა აღნიშნა (ა. შიფნერი, პ. უსლარი, ნ. მარი, ივ. ჯავახიშვილი და სხვ.), მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ, რომ იმ დროს ეთნო-ენობრივი ნათესაობა განისაზღვრებოდა მხოლოდ ენის საერთო უნარ-ჩვევებით, მაშინ ვაინახურ-წოვა-თუშური ენობრივი ერთობის აღიარება არცაა გასაკვირი, თუმცა ყველა, ვინც კი დაინტერესებულა ამ საკითხით, არ მალავს გაკვირვებას ამდენი ქართული ენობრივი რეალიების არსებობის გამო (ნ. მარი, პ. უსლარი და სხვ.). რაც მთავარია, ეს რეალიები თანაბრადძველია როგორც ქართულისთვის, ისე წოვა-თუშური მეტყველებისთვის. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ყველა

21

კვლევა ცხადყოფს, რომ ნახური ჯგუფის ენებში წოვათუშურმა უძველესი ენობრივი ფენა შემოინახა. ზოგადი ლექსიკა და მათი გრამატიკული ელემენტები, რომლებიც გვხვდება ჩეჩნურ, ინგუშურ და წოვა- თუშურ ენებში, აღნიშნავენ იმ საკვანძო ცნებებს, რომლებიც დამახასიათებელი იყო იმ შორეული ეპოქის მეტყველებისთვის – ძირითადად, ეს სიტყვები ასახავდნენ საზოგადოებრივ ყოფასა და გარემოს, სადაც ცხოვრობდნენ, აგრეთვე ადამიანების საქმიანობას, რომლითაც იყვნენ დაკავებულები და სხვ. იმდროინდელი (არქაული) ქართველებისთვის და ძურძუკებისთვის დამახასიათებელი მარკერები გრამატიკაშიც ვლინდება (მაგ. კლასების კვალი, წინადადების აგების სტრუქტურა და სხვ.). აქ ჩნდება გონივრული კითხვა – რატომ არ დასახლდნენ ე.წ. პრანახები (ძურძუკები, ღლიღვები) ძველი იბერიის ტერიტორიაზე, რამ განაპირობა მათი აყრა და ახალი საცხოვრისის მოძიება?..

თუ კარგად დავაკვირდებით დღევანდელი ჩეჩნების და ინგუშების ლინგვო – კულტურულოგიურ ღირებულებებს და მენტალიტეტს, ადვილი მისახვედრია, რომ მათ უძველესი დროიდან მოჰყვებოდათ გენეტიკური კოდური ბირთვი, რომელსაც შეეძლო კონკურენცია გაეწია მათ გარემოცვაში მყოფ ნებისმიერ ძალასთან და რეალობასთან (ამას ურარტუს დაშლის პროცესში მათი წვლილიც მეტყველებს), თუმცა, საქართველოს ტერიტორიაზე ყოფნის ხანგრძლივი პერიოდის მიუხედავად, მათ ეს ვერ შეძლეს. ამ ეთნიკური ჯგუფის ადგილობრივ კულტუ-

22

რასა და გენეტიკასთან სრული შერწყმაც არ მომხდარა. აშკარაა, რომ ამის მთავარი მიზეზი იყო ის, რომ იმ დროს ქართველური ტომები სხვადასხვა მიზეზთა გამო (სახელმწიფოებრიობა და მოსახლეობის თვითმყოფადობა,

მისი ტერიტორიული მთლიანობის აღქმა, რომელიც ასაზრდოვებს ერს, როგორც კულტურულ და გენეტიკურ საზოგადოებას და ა.შ.) კარნახობდნენ საკუთარ უფლებებს იმ მიწაზე, რომელზეც ცხოვრობდნენ. ამრიგად, ორივე მხრიდან ამბიციებისა თუ გონივრული კონკურენციის გათვალისწინებით, დღევანდელ ვაინახთა წინაპარების დიდმა ნაწილმა ეროვნული თვითშეფასება შეძლეს და შესაფერისი პირობების შექმნის მიზეზით, პოლიტიკურად განსხვავებული პლატფორმა აირჩიეს. მათ განაგრძეს გზა ჩრდილოეთისკენ ახალი, აუთვისებელი მიწების მუდმივი საცხოვრისის მოსაძიებლად.

ამის უშუალო დასტურია დნმ-ის დღევანდელი კვლევები, რომელთა მიხედვითაც ჩეჩენ-ინგუშეთის მოსახლეობის გამოკვლეულთა თითქმის 25%-ში ქართული გენეტიკური კოდი აღმოჩნდა. ძვ. წ. II-I ს-მდე, თითქმის ორ საუკუნეს, რომელიც მათ გაატარეს ქართველების გარემოცვაში, უკვალოდ არ ჩაუვლია – ვფიქრობთ, მათ შექმნეს საერთო ოჯახებიც, თუმცა, როგორც ყოველთვის ხდება ხოლმე, თემობრივ-ეროვნული კუთვნილების არჩევანს მაინც თვითშეგნება, ანუ იდენტობა წყვეტს.

ქართველებსა და ვაინახებს შორის ურთიერთობა ყოველთვის სანდო და მეგობრული იყო – ამაზე მეტყველებს მრავალი ეთნო-კულტურული ნიშანი (საერთო ლექსიკა, ტრადიციები, არქიტექტურული ნაგებობების

23

მსგავსება და ა.შ.), რაც დღესაც თვალსაჩინოა. ამიტომ, მიგვაჩნია, რომ საქართველოდან წასვლისას ვაინახების წინაპრებს, სამეტყველო კოდის გარდა, თან გაჰყვათ მრავალი ტოპონიმი, რომელიც მათ ახლად დასახლებულ სოფლებს დაარქვეს. ამას მეტყველებს ჩვენს მიერ ქვემოთ წარმოდგენილი ლექსიკური მასალა, რომელიც აღებულია ა. სულეიმანოვის „ჩეჩენ-ინგუშეთის ტოპონიმიკის“ ოთხტომეულიდან, რომელიც შეიძლება დაიყოს

რამდენიმე ჯგუფად:

1. საქართველოში ნასახლარი ტოპონიმების გამოენება – იმ ადგილების სახელების დარქმევა, სადაც მანამდე ცხოვრობდნენ. მრავალი ასეთი ეპონიმი არსებობს სხვადასხვა ქვეყანაში, რამდენადაც ეს მოდელი ძველთაგანვე კარგად არის ცნობილი მსოფლიო პრაქტიკაში, მაგალითად, სოფელი მარტყოფი ერთდროულად საქართველოშიც – და ფერეიდანშიც (რომელიც დაარქვეს მე-4 ს.-ის წინ სპარსელების მიერ სამშობლოდან გადასახლებულმა ქართველებმა). ჩვენ დავაფიქსირეთ არაერთი მსაგავსი ტოპონიმი ჩეჩნეთსა და ინგუშეთში:

ჭართალი – სოფელი ინგუშეთში (შდრ.: ქართული სოფელი ჭართალი – დაბა დუშეთის მახლობლად), კიესალა– სოფელი მდ. შარო-არღუნის ხეობაში ჩეჩნეთში (შდრ. ქართული კესელოს კოშკი თუშეთში), მეცხალი – სოფელი ინგუშეთში (შდრ. ქართული მერცხალი), გიელთა – სოფელი ინგუშეთში (შდრ. ქართული სოფელი გვილეთი), ალპიეტა – ადგილი აკიში (შდრ. ქართული „ალპური ზონა“), არმაზციეხიე (შდრ. ქართული არმაზციხე– უძველესი ქალაქი არმაზი (იბერიის სამეფოს დედაქა-

24

ლაქი, განადგურებული არაბების მიერ VIII ს-ში), კაშეტი – სამარხი სოფელ გეხის მიდამოებში (შდრ. ქართული სოფელი ქვეშეთი), ფეშხა – საზოგადოება, რომელიც ესაზღვრებოდა ჩეჩნეთის სოფელ ნაშხას (შდრ. ქართული ფშავი – აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელები), არაგიო – ხიი (მდინარე ინგუშეთში, შდრ. ქართული მდ. არაგვი), ჰ’არამხი (შდრ. ქართული ჰარამი – „მავნე, შხამიანი“), ა’რზიე – სოფელი ინგუშეთში (შდრ. ქართული არწივი), ციხ – ოლგეთის მწვერვალი ინგუშეთში (შდრ. ქართული ციხ და ალგვეთი < ალაგიდან „ადგილი“); ქუ’შთანა – ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ., ქიშტი, ქისტი – „მუშტი, თითებითა კერძო კვრა“ (10. – ტ.2, 531);

2. რელიგიასთან ასოცირებული ტოპონიმები (რომლებიც ნაწარმოებია ქართულ-ვაინახური ლექსიკური ფუძეების შერწყმის შედეგად): გიერგ-არიე – საკურთხეველი წმ. გიორგის საპატივცემულოდ ინგუშეთში (აარიე – ვაინ. „მდელო“), თუმცა, ქართული წყაროების თანახმად, შეიძლება ასე აღინიშნებოდა მეფის მემკვიდრის ტიტული – იხ. „ძჱ არიან ქართველთა მეფისაჲ“ (არიან – ტიტული), იღ-ჟჵარიე – საკურთხეველი „ქვედა ჯვართან“ (ვაინ. იღაჰ’ – „ქვემოთ“ და ჟჵაჸარ „ჯვარი“ – შდრ. ქართული ჯვარი), წიეთ-ლამ – „წმინდა მთა“ აქქიში (შდრ. ქართული წმინდა და ვაინ. და წ-თ. ლამ „მთა“), ჟჵაგტა „ჯვარზე“ აქქიში (შდრ. ქართული ჯვართა – სალოცავი), ჲოჴჴაჩა მოწყათა – „დიდი მოწყათი“ ინგუშეთში (ინგ. დ-ოჴჴა „დიდი“ და მოწყათა „სამღვდელოება“ და ქართველი მოძღვარი „მღვდელი“), ელგაზ-დუყ „საკულტო ადგილი“ ჩეჩნეთში (ვაინ. დუყ „უღელტეხილი“ და

25

ელგაზ (შდრ. ქართული ელგაცი „ეკლესია“), მოღ-ჟჵარიე „ზემო ჯვრისკენ“ – ნანგრევები სოფელ ჰ’ევჰ’ასთან (შდრ. ქართული მაღალი ჯვარი); წენ დუყ – „ღვთაების ქედი“ (შდრ. ქართული წმინდა), გოეგგრან წანა „გეორ-

გის სათიბი“ (წმ. გიორგის ეკლესიის მსახურთა სათიბი (ვაინ. წანა „სათიბი“);

3. ტოპონიმების მოდელი, რომელიც შედგენილია ქართულ-ვაინახური ფუძეების გამოყენებით: მოწკარა (შდრ. ქართული მეწყერი), ნიაკისტე – ინგუშეთში (შდრ. ქართული ნაქისტარი – ადგილი, სადაც ოდესღაც ცხოვრობდნენ ქისტები, ფჰ’არმათთიე – ინგუშეთში „სახნავი მიწა“ (შდრ. ქართული მითოლოგიური ამირანი), ლურჯ – „გზა სოფელ ჰ’იევჰ’ასკენ“ (შდრ. ქართული ლურჯი), ხადა-ბორზი – „აკლდამა ხადა“ (შდრ. ქართუ- ლი ხადა მთიულეთში (აღმოსავლეთ საქართველო)), ტოლიე – „ნანგრევები სოფელ ბასარჩა-იალხარასთან“ (შდრ. ქართული ტოლი – თანაბარის მნიშვნელობით), ქეი-ლურჯიე – სოფელ ჰ’ეხილგეს მახლობლად (ვაინ. კაი „თეთრი“5 და ლურჯიე (შდრ. ქართული ლურჯი), ლურჯიეთი – „პირუტყვის ზამთრის ბანაკი“ სოფელ იტარჴელლში (შდრ. ქართული ლურჯეთი), მინდარ ჲუხე– „მინდარის ძირში კოშკებიან კლდეზე“ (შდრ. მინდორი და ვაინ. ჲუიხხე „ძირში, გვერდით"), აგარახ-ქორთა – „აგარის მწვერვალი“ (ვაინ. ქორთა „თავი, მწვერვალი“ – შდრ. ქართული სოფელი აგარა), ვერგა ლამ – „ვიარგას მთა“ ინგუშეთში (ვაინ. ლამ „გორა“ – შდრ. ქართული ვარგი (მითიდან) – „მგლების მხედრები“, ასე სვანეთში საზოგადოებაში მოწინავე გვარებს ეძახიან), არსჴინ-ღალა

26

სოფელ ფეშხასთან – „არსაჴის ციხე“ (ვაინ. ღალა „ციხე“ და არსჴინ (ქართული გვარის არსაკიძის ნათ. ბრ. (რომელმაც ააგო ტაძარი „სვეტიცხოველი")), ვარმიე ლამ „მთა ვარამი“ (შდრ. ქართული „ვარამი“, ლამ – ვაინ. „მთა“), ფეშხოჲ ლამ – „მთა ფეშხოი“ (შდრ. ქართული ფშავი), კერკენ დუყ – „ჩერქეზის ქედი“ (შდრ. ქართული კერკეტი „მაგარი, მოუდრეკელი“, რომელსაც ჩერქეზის წარმომავლობა უკავშირდებადა), ართა-ტიე – „ართაზე“ (შდრ. ქართული ტოპონ. ართანა), თუნთანიე – „ნასახლარი ს. თიეზა-ჴალასთან“ (შდრ. ქართული ქალაქი თიანეთი), მუჲშან-დუყ – „მუიშან-ქედი“ აქქიში (შდრ. ქართული (სვან.) მუშვან „სვანი"), თორღიე-ჸინ – „თორღვას ნამყოფი“ (შდრ. ქართული „თორღვას აბანო“ თუშეთში, ვაინ. ჸიენ „ნამყოფი, ნაცხოვრი“), ყუორიენ ბჲენა – „ყვავების ბუდე“ (შდრ. ქართული ყვავების ბუდე, ბჲენ – ვაინ. „ბუდე") და ა.შ.

4. სახელები, სადაც მხოლოდ ქართული (ან ძვ-ქართული) ფუძეები იკვეთება: ორყიე – ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ. აკლდამა); თუთანდა – ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ. თუთა, თუთის ხე); იკალჩუ – ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ. ეკალი + ჩეჩ. – ჩუ თანდებული – ში); ხოირიეტა – სათიბები ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ. ქორეთი (კახეთში) + ჩეჩ. ტა – თანდებული – ზე); ბორცხოლგ-ჩუო – ღრუ, გასადევარი ჩეჩნეთში (ბორცხ-ო + ლგ (კნინ. სუფ.) – შდრ. ქართ. ბორცვი + ჩეჩ. ჩუო თანდებული), ჴუჩა (ხუჩა) –ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ. სომხ. ხუჩა „ჯვარი“); მერქან-ნენიე – ტოპ. ჩეჩნეთში (ა. სულეიმანოვი: „დედის ქვეყანა“, სადაც ტარდებოდა ბუნების გამოღვიძებისადმი მიძღვნი-

27

ლი ღონისძიებები) – შდრ. ქართ. „მირქმა“ (მიგებება) + ნენა „დედა“); მორღალ-ქეჲ (მას კიდევ „ტუჲლგან ღალას“ – ქვისგან ნაშენ კოშკს უწოდებენ) – ტოპ. ჩეჩნეთში, სადაც 4-სართულიანი კოშკი დგას (შდრ. ჩეჩ. მორღალ > ქართ. მაღალი + ქეჲ თურქ. „უცხოელი“; ცაცახ – ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ. ცაცხვი); ამჴელლი – ტოპ. ჩეჩნეთში, ა. სულეიმანოვი: ამქარი – „ხელოსნების კავშირი, სახელოსნები"); ვერანა – სათიბი ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ. ვერანი); ბერსნახა – ტოპ. ჩეჩნეთში, ყოფილი სოფლის ნანგრევები (შდრ. ქართ. სოფ. ბარისახო ხევსურეთში); ლაშქარა – ტოპ. ჩეჩნეთში (შდრ. ქართ ლაშქარი); ქოჩიე – ჩეჩნები ასე უწოდებენ „ქაჩუს“ – მთის კენწეროს თუშეთის პირიქითში; ერზუხუჲშიჲშიე – სიტყვა-სიტყ. „იქ, სადაც სხდებიან არწივები“ (შდრ. ქართ. არწივი + ჩეჩ. ხიჲშა (წ-თ ხაბჟაჼ) „დასხდომა“); სათეჲნ – ინგუშეთში (შდრ. ქართ. სათიანო „გზა თიანეთისკენ“); ნაქისთიე – ტოპ. ინგუშეთში (შდრ. ქართ. ნაქისტარი „ადგილი, სადაც ქისტებს უცხოვრიათ“); პჰ’არმათთიე – ტოპ. ინგუშეთში (შდრ. ქართ. ამირანი – „მითი მიჯაჭულ ამირანზე“); ნაქარიგიე – ჩეჩნები ასე უწოდებენ სოფ. ანატორის – ხევსურეთში (შდრ., ნაქერალას მთა თუშეთში) და სხვ.

ასევე გვხვდება ტოპონიმები, რომელიც უკავშირდება ჩეჩნეთ-ინგუშებში მოღვაწე ქართველებს, მაგ., მარცველაძინ ჰ’ეირ – „მარცველაძის წისქვილი“ ჩეჩნეთში, ლომიძიინ ხუტორ – „ლომიძის ფერმა“ ჩეჩნეთში; თუშინან ლათთ – „თუშების მიწა“ ტოპ. ჩეჩნეთში (ა. სულეიმანოვი: თუშების მიერ კაზაკებისგან ცხვრის დასაყენებლად არენდით აღებული მიწა); არჟნიკიძ ველლა

28

ჰ’ჲეხ – ა. სულეიმანოვი: „ადგილი, სადაც პარტიზანმა ზაურბექ ისლამოვმა დამალა სერგო ორჯონიკიძე“; ლაზარ ჩუ – ჩეჩნეთში, ადგილი, სადაც თუშ ლაზარეს ცხვარი ეყენა“.

თუ ყურადღებით დავაკვირდებით ამ ტოპონიმებს,

მოცემულ ფუძეებში გამოკვეთილად ჩანს სავარაუდო

ინფორმაცია მათი ისტორიული წარსულისა და გადაა-

დგილების ეტაპების შესახებ – ასე მაგალითად, უძველე-

სია: არმაზიციხიე (შდრ. ქართული არმაზციხე (იბერიის

სამეფოს დედაქალაქი არმაზი – ძვ. წ. IV ს.), გიერგ-არიე

– „წმინდა გიორგის სადიდებელი საკურთხეველი“ და

მოღ-ჟჵარიე „ზემო ჯვართან“ (შდრ. ქართული „მაღალი

ჯვარი") – საქართველოს მიერ ქრისტიანობის მიღების

დრო – ახ. წ. IV ს-ე.), არსჴინ-ღალა „არსაჴის ციხე“ (შდრ.

ქართული გვარი არსაკიძე, რომელმაც ააგო ტაძარი „სვე-

ტიცხოველი“ – ახ. წ. XI ს.), თუნთანიე – „ნასახლარი ს.

თეზა-კხალას მახლობლად“ (შდრ. ქართული ქალაქი

თიანეთი) და თორღიე-ჸინ – „თორღვას ნამყოფი“ (შდრ.

ქართული თორღვას აბანო თუშეთში, რომლებიც წყარო-

ებში ნახსენებია X-XI ს-დან). ეს მაგალითები მეტყვე ლებს

იმაზე, რომ ქართველებისა და ვაინახების წინაპრებს

ისტორიის ყველა ეტაპზე ერთმანეთთან კავშირი არ დაუ-

კარგავთ და მრავალი ფასეულობებიც საერთო ჰქონდათ.

ჩვენ მიერ წარმოდგენილი მასალებიდან ჩანს, რომ

ვაინახების წინაპრებს საქართველო ერთბაშად არ და-

უტოვებიათ. ვფიქრობთ, უფრო გვიან წავიდნენ ინგუ-

შების წინაპრები – ღლიღვები, რადგან მათ ტერიტო-

რიაზე მოძიებულ ტოპონიმებში აისახება მოვლენები,

29

რომლებიც საქართველოს ისტორიის მრავალ ფაქტს

აღნიშნავს. ეს მასალა ნათელი დასტურია იმისაც, რომ

საქართველოდან წასვლისას ვაინახებს (ისტორიული

*კავკასიანები და ძურძუკები – წყაროებში ამ ტერმინით

ზოგჯერ ორივე თემს აღნიშნავენ) სამეტყველო ცოდნის

გარდა, ქართველებისადმი დადებითი ემოცია და პატი-

ვისცემა გაიყოლეს, რადგან წარმოუდგენელია, რომ ახ-

ლად დასახლებულებულ ადგილებისთვის მათ მტრის

სახელების გამოყენება მოესურვებინათ.

ჩეჩნეთში და ინგუშეთში ასეთი ტოპონიმი ბევრია

– მხოლოდ ა. სულეიმანოვთან ჩვენ დავადასტურეთ

300-მდე ლექსიკური ერთეული.

თითოეული მოცემული ტოპონიმის აღდგენა შესაძ-

ლებელია ძველი ქართული ენის საფუძველზე, თუმცა ამ

სტატიის ფორმატის გათვალისწინებით, ჩვენ მხოლოდ

ერთ მაგალითს მოვიყვანთ – ჭართალი:

1. ს.-ს. ორბელიანის ლექსიკონის თანახმად და აკად.

ჯავახიშვილის მოსაზრებით ამ სიტყვის ფუძეზე (*ჭა...)

კნინობითი სუფიქსის (კ-) დამატებით (ჭა-კ-ი), რამდე-

ნიმე მნიშვნელობა იკვეთება – ჯორცხენა (იგივე ჯორი

– ულაყი ცხენისა და ფაშატი ვირის ჰიბრიდი), ჯაგლაგი,

ჯახრაკა – ცხენების უჯიშო სისხლის წარმომადგენლები

და, როგორც წესი, დედალი (2.-47.);

2. შესაძლოა სიტყვა ჭაკი ძველად განზოგადებული

მნიშვნელობისა იყო და ორივე სქესის აღსანიშნავად იხ-

მარებოდა – იმავე ფუძისგან სახელების წარმოებისას კი

იყენებდნენ სხვადასხვა აფიქსებს – კნინობითის, კლასის

(რომელიც, აკად. არნ. ჩაკობავას აზრით, ისტორიულად

30

ქართულისთვისაც დამახასიათებელი იყო) და სხვა სი-

ტყვამაწარმოებლის ნიშანს: * ჭა-*კ-ი (კნინობითი სუფ.),

ჭა-*ბ-უ-*კ-ი (*ბ – ისტორიული კლასი). კლასკატეგორიის

დაშლის შემდეგ, მისი მარკერები დაილექნენ სხვადასხვა

გრამატიკული ნიშნების სახით – პირის ან რიცხვის ნიშ-

ნებად (მაგ., მრავლობითის – რ, რომელიც ხშირად გაქვა-

ვებული კლასის ნიშნის სახითაც გვხვდება (განსაკუთრე-

ბით ტოპონიმებში). ამ ყველაფრის გათვალისწინებით,

ჩვენ მივედით იმ დასკვნამდე, რომ *ჭა... ისტორიულად

გამოხატავდა ცხენების ზოგად მნიშვნელობას, *ჭა-რ –

„მხედრებს“, ხოლო ადგილს, სადაც ეს მხედრები თავს

იყრიდნენ, ან სულაც ცხოვრობდნენ – ერქვა *ჭარ-თა, რო-

მელიც მოგვიანებით ჩამოყალიბდა როგორც *ჭართალი;

ყველა ტოპონიმი ან ეთნონიმი, რომელშიც შედის ფუძე

ჭა... ასოცირდება ერთ სემანტიკასთან და გამოიყოფა

შემ დეგი გრამატიკული კომპონენტები: – *ჭა-რ-თა-ლ-ი

(სადაც ფუძეა ჭა... + * რ – ისტ. კლ. მრ. მნიშვ. + თა ფა-

რდობ. სუფ. + ლ – მაწარმოებელი + ი – ბოლოკიდური).

3. თავად ტოპონიმი ჭართალი რომ ისტორიული

მხედრების აღმნიშვნელი სახელი იყო, მოწმობს კიდევ

ერთი ტოპონიმი ჭაროსეული (სადაც ასევე გამოიყოფა:

*ჭა-რ + *ოსეული (სადაც ოსეული > ოცი (20), ანუ მხედრე-

ბი ჭაროდან იყოფოდა „ოცეულებად“: *ჭაროსეული >

ჭაროცეული, ანუ, მხედართა ჯგუფი *ჭაროდან (> ჭართა-

ლი) – ეს ვარაუდი ლოგიკურად დასაშვებია, თუ ისტორი-

ულად ჯარი ცხენოსანთა ოცეულებად იყოფოდა. გარდა

ამისა, აკად. ივ. ჯავახიშვილი აღნიშნავდა, რომ ჩრდი-

ლო-კავაკასიელებისთვის „ტერმინი ჭართალი აღნიშ-

31

ნავს აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობის მთელ

რეგიონს, რამდენადაც დაღესტნელი ანდიელები მათ

დღემდე ეძახიან ჭორს, ხოლო კახურ მსხვილრქიან ხარს

– ჭორთოლ უნსოლ...“ (2.-47.).

ორიოდე სიტყვა თავად ჭართალის შესახებ: იგი მდე-

ბარეობს აღმოსავლეთ საქართველოში, მდინარე არა-

გვის კალაპოტის გასწვრივ. პირველად წყაროებში იგი

მოიხსენიება „ქართლის ცხოვრებაში“ მეფე მირიან I-თან

დაკავშირებით (მეფეს საურმაგის შვილობილი) – ძვ. წ. II

საუკუნის დასაწყისში, სადაც ნათქვამია, რომ ძვ. წ. III ს-ის

ბოლო და II ს-ის დასაწყისში ჭართალის მთიელთა (*კავ-

კასიანთა) ნაწილი ძურძუკებთან შეთქმულებით, თავს და-

ესხნენ ბაზალეთისა და კახეთის მოსახლეობას დაყაჩაღე-

ბის მიზნით, რის შედეგადაც მათ მოუწიათ საქართველოს

დატოვება: „მირიანმა ისინი სასტიკად დაამარცხა, დარი-

ალის კარი გაიარა... დარიალის გადმოსასვლელნი ქვის

ციხე-ზღუდეებით ჩაჰკეტა და ჩარაზა...“.1 შესაბამისად, ამ

ფაქტმა განაპირობა ჩრდილოეთ კავკასიაში *კავკასიან-

ძურძუკთა პირველი დასახლებების გაჩენა.

როგორც ზემოთ მოყვანილი მაგალითებიდან ჩანს,

მრავალი ქართველური ტერმინი გვხვდება ჩეჩნეთსა და

ინგუშეთში (მათ შორის ჭართალიც), რაც ადასტურებს

იმას, რომ ჩვენი კვლევა, რომელიც ეხება ვაინახების წი-

ნაპრების გადაადგილებას სამხრეთიდან დღევანდელ

საცხოვრებელ ადგილამდე, არ ყოფილა უშედეგო.

წოვა-თუშები საქართველოს, ჩეჩნეთისა და ინგუ-

1 https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83

%98%E1%83%90%E1%83%9C_I

32

შეთის მეცნიერებს შორის, დიდი ხნის განმავლობაში

ერთგვარი კამათის საგანს წარმოადგენდნენ, რადგან

ორივე მხარე ცდილობდა მათ მეტყველებაში საკუთარი

ფესვები ეპოვა – და, რაც არ უნდა უცნაურად ჟღერდეს,

პოულობდა კიდევაც!. აღმოჩნდა, რომ ორივე მხარე მა-

რთალი იყო! და თითოეული მათგანის მცდელობა ამ სა-

კითხში, გარკვეულწილად, გამართლებულიც ყოფილა.

ამ სტატიაში ჩვენ შევეცადეთ გავყოლოდით ვაინახების

წინაპრების მიერ სამხრეთიდან ძველი საქართველოს-

კენ განვლილი გზის ტრაექტორიას, რამაც ახალი რეა-

ლობა დაგვანახა.

ვფიქრობთ, ჩვენმა გამოჩენილმა მეცნიერებმა ეს

კავშირები უფრო ადრე დაინახეს, თუმცა სამწუხაროდ

დრო არ ეყოთ მათი გამოკვეთილად წარმოჩენისა – და,

ალბათ, მაშინ არც ამის საჭიროება არ იყო. ვინ წარმოი-

დგენდა, რომ ათწლეულების შემდეგ, ეს საკითხი ასეთი

აქტუალური გახდებოდა. მათ ნაშრომებში ჩადებულმა

მინიშნებებმა ძალიან დიდი დახმარება გაგვიწია აღნიშ-

ნული საკითხის ამ კუთხით დანახვასა და შესწავლაში.

რომ არა შესაძლებლობა მათი წყაროების ანალიზისა,

ეს საკითხი კიდევ კარგა ხანი იქნებოდა ბურუსით მოცუ-

ლი. იმედია ამ ჩვენმა კვლევამ წერტილი დაუსვა ყველა

გაუგებრობას და კიდევ ერთი საკითხი, რომელიც ქა-

რთველებისა და ვაინახების ერთობლივი განცდის საგა-

ნი იყო, აღმოფხვრილი იქნება.

33

ლიტერატურა

1. ივ. ჯავახიშვილი – 1929, ქართველი ერის ისტორია, ტ. 1, თბ.

2. ივ. ჯავახიშვილი – 1950, საქართველოს, კავკასიისა და მახლობელი

აღმოსავლეთის ისტორიულ-ეთნოლოგიური პრობლემები, თბ.

3. А. Сулейманов – 1978, Топонимика Чечено-Ингушетии, 1,2,3,4,

გროზნ.

4. ლეონტი მროველი – 1955, „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა" (XI ს.),

ტ. 1, რედ. ს. ყაუხჩიშვილი, თბ.

5 გ. ანჩაბაძე – 2002, ვაინახი (ჩეჩნები და ინგუშები), თბ.

6. აკ. შანიძე – 1970, „თუშები“, ჟურ. „მნათობი“, №2, თბ.

7. Н. Марр – 1922, Кавказские племенные названия и их местные

параллели, Петрогр.

8. ლ. შარაშიძე – 1960, წოვა-თუშების ანტროპოლოგიისათვის, ქსპე-

რიმენტალური მორფოლოგიის ინსტიტუტის შრომები, თბ.

9. გ. მელიქიშვილი – 1965, საქართველოს, კავკასიისა და მახლობელი

აღმოსავლეთის უძველესი მოსახლეობის საკითხისათვის, თბ.

10. ს-ს. ორბელიანი – 1991, 1993, ლექსიკონი ქართული, 1-2, თბ.

11. В. Н. Гамрекели – 1961, Двалы и Двалетия в I-XV в.в. н.э., Тб.

12. დ. ქადაგიძე, ნ. ქადაგიძე – 1984, წოვა-თუშურ – ქართულ – რუსული

ლექსიკონი, თბ.

13. ა. შავხელიშვილი – 2019, თუშები (წოვათის თუშების ისტორიუ-

ლ-ეთნოგრაფიული გამოკვლევა), თბ.

14. «Армянская География VII века по Р.Х (приписывавшаяся Моисею

Хоренскому)» – 1877, Перевод с др.-арм. и ком. К.Патканова, СПб.

34

არიან თუ არა წოვა-თუშები წანარების

შთამომავალნი

ბოლო ხანებში ჩვენი ინტერესი უკვე მივიწყებული

ისტორიული ცნობებისკენაა მიმართული, რადგან გა-

რდასულ დროთა ბევრი საკითხი დღესაც აქტუალურია.

თუ კარგად დავაკვირდებით, ისინი ზედაპირზე დევს და

შეიცავს უამრავ ინფორმაციას, რომელთაგან ზოგიერთი

უკვე ცნობილია, ხოლო სხვების გამოსავლენად დამატე-

ბითი მინიშნებების მოძიებაა საჭირო, რომლებიც ჩვენი

გამოჩენილი მეცნიერებების ნაშრომებში უხვადაა მი-

მოფანტული.

საკითხი, რომელიც ისტორიულ წანარებს ეხება,

უკვე მრავალჯერაა შესწავლილი და თითქოს სრულად

შესწავლილადაც უნდა მივიჩნიოთ, თუმცა, ვფიქრობთ,

არსებობს წყაროები, რომლებიც განსხვავებულად წა-

რმოგვიჩენს სინამდვილეს. ამჯერად შევეცდებით კიდევ

ერთხელ დავაკვირდეთ ამ მასალას, რათა, მეცნიერული

და ლოგიკური კვლევების გზით, ერთმანეთს შევუჯე-

როთ ფაქტები და ჩვენეული დასკვნები შემოგთავაზოთ.

არ გაგვიკვირდება, თუ სამეცნიერო საზოგადოების

ნაწილი სკეპტიკურადაც კი შეხვდეს ჩვენს მოსაზრებებს,

რადგან ძველი სტერეოტიპების დაძლევა ადვილი არაა.

ვცადოთ!.. თუ მათ ჩვენს მოკავშირებად ვერ გავხდით –

დავაფიქებთ მაინც...

ზოგადად საკითხი ეხება წოვა-თუშინების (ბაცბე-

ბის) ეთნოგენეზისს. ეს თემა არაერთხელ გამხდარა და-

35

ვის საგანი ქართველებსა და ვაინახებს შორის, რამდენა-

დაც ორივე ეთნოსი ხედავდა მისეულ საერთოს წოვათის

საზოგადოების თუშებთან: ვაინახები – ენაში 1/3-ის სა-

ერთო ლექსიკურ-გრამატიკული შედგენილობის არსე-

ბობის გამო, ხოლო ქართველებისთვის – თუშები (წოვა,

ჩაღმა) იყვნენ და არიან ისტორიული ქართველების გა-

ნუყოფელი ნაწილი საერთო გენეტიკითა და არქაული

ქართველური მეტყველებით. ვფიქრობთ, 2/3 ქართული

ლექსიკა, საერთო გრამატიკული ნიშნები და დღევანდე-

ლი დნმ-ის დასკვნები ამ საკითხს საეჭვოს აღარ ხდის.

ჩვენთვის ყველა კითხვა მოიხსნა, როდესაც სტატიაში

„საიდან ამდენი ენობრივი საერთო წოვა-თუშურსა და

ვაინახურში?“, ვფიქრობთ, სრულად წარმოვაჩინეთ, თუ

როგორ აღმოჩნდა ენობრივი ლექსიკის 1/3 საერთო ვაი-

ნახებისა და წოვა-თუშების მეტყველებათა შორის.

დღევანდელი ჩვენი კვლევაც ძირითადად დაფუძნე-

ბულია იმ სამეცნიერო ნაშრომებზე, რომლებიც დაგვი-

ტოვეს აკად. ივ. ჯავახიშვილმა, აკად. ნ. მარმა და აკად.

აკ. შანიძემ. უფრო მეტიც, ჩვენს ვარაუდს სწორედ მათი

კვლევებით ვამყარებთ.

საკითხის არსი კი შემდეგშია: ისტორიიდან ცნობი-

ლია, რომ მეფე საურმაგი (ძვ. წ. III ს.), მეზობელი სამთა-

ვროებისგან სამეფო ტახტის დასაცავად, ხშირად იწვე-

ვდა მის დედულებს – ვაინახების წინაპრებს (*ძურ ძუკებს

და *კავკასიანებს). ეს არაერთხელ მომხდარა, ამიტომ

მადლიერების ნიშნად და უსაფრთხოების მიზნით, მან

ისინი იბერიის მთელ ტერიტორიაზე ჯგუფ- ჯგუფად ჩა-

ასახლა (1.). ჩვენი კვლევებიდან ირკვევა, რომ *ძურძუ-

36

კები და *კავკასიანები საქართველოს ტერიტორიაზე

დაახლოებით საუკუნენახევარზე მეტ ხანს შეყოვნდნენ,

რადგან ჩეჩნებისა და ინგუშების წინაპრების პირველი

დასახლებები ჩრდილო კავკასიაში ჩნდება მხოლოდ

ძვ.წ. II-I საუკუნეებიდან. ამ დროის განმავლობაში მათ

ადგილობრივი ეთნოსის გარემოცვაში მოუხდათ ცხოვ-

რება. თუ გათვალისწინებთ, რომ ვაინახებისა და წოვა-

თუშების მეტყველებებს დღემდე შემორჩათ 1/3 საერთო

ლექსიკურ-გრამატიკული ფენა, არქაული ქართველური

ტომი, ვის გვერდითაც ვაინახების წინაპრებმა გაატარეს

საუკუნე-ნახევარი, უნდა უკავშირდებოდეს წანარებს,

რადგან აკად. აკ. შანიძის თვალსაზრისით, სწორედ წანა-

რთა მეტყველება შემორჩათ დღევანდელ წოვა-თუშებს

(მოგვიტევოს მკითხველმა, რომ წინა სტატიის წყაროე-

ბის გამეორება გვიწევს...).

ჩვენი მიზანია, გავარკვიოთ ისტორიული წანარების

ლოკალიზაცია აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტო-

რიაზე, მოვიძიოთ მათთან დაკავშირებული ყველა ტე-

რმინი და, ფუძეთა რეკონსტრუქციის გზით, გავუკეთოთ

ლინგვისტური ანალიზი. ამით ჩვენ შევძლებთ აკად. აკ.

შანიძის თვალსაზისის გამყარებას.

თავდაპირველად უნდა გავიხსენოთ ლინგვისტიკაში

არსებული ცნობილი გრამატიკული მეთოდი დეიქტური

ნიშნების საშუალებით ახალი ლექსიკური ფორმების წა-

რმოების შესახებ. ასეთი კვლევები ჩატარებულია მრა-

ვალ ენაში და მის მეცნიერული სიზუსტე ეჭვს არ იწვევს.

დეიქტური ნიშნები ახალ სიტყვას სძენენ ახალ მნიშვნე-

ლობას (ეს I ეტაპია), შემდგომში, ენის ტრანსფორმაციის

37

შედეგად, ამ პროცესში სხვადასხვა გრამატიკული მარ-

კერები ერთვება, რაც სიტყვათა რაოდენობას ზრდის.

პირველ ეტაპზე, დეიქტური ნიშნების მეშვეობით ხდება,

მაგალითად, სივრცესა და დროში სხვაობის გამოხატვა

ან სიმძიმე- მოცულობის დაფიქსირება და სხვ. ეს პრო-

ცესი ძვ. ქარ თულში, ქართულის ქვესისტემებსა და წოვა-

თუშურში დღემდე აშკარად ჩანს:

1. ძვ – ქართ.: მან „ის“, მინ „მისკენ“ (7.–1, 478), მუნ

„ადგილამდე“ (7. – 1, 527), მონ (7. – 2, 501);

2. ქართ.: აქ, იქ, შორს;

3. წ-თ.: ე „ეს“, ი „ის“ (შორი-ახლოს), ო „უფრო შორს“,

უის „ძალიან შორს“;

სამივე შემთხვევაში, თითოეული ენა *ა, *ე, *ი, *ო,

*უ ხმოვნების გამოყენებისას, იცავს ერთ ხაზს – სივრცი-

სეულ იერარქიას: *ა – საწყისი მდგომარეობა, *ე – იქვე,

ახლოს, *ი – შორი-ახლოს, *ო – უფრო შორს, *უ – ძალი-

ან შორს.

დეიქტური ნიშნების მეშვეობით ფორმირების იგი-

ვე პრინციპი ჩანს *წა...|*წო-ფუძეებთან მიმართებაშიც,

შდრ.:

1. *წა...-დან წარმოქმნა *წან (ა* – საწყ. ფორმა, ნ*

– ისტ. კლ. > ნათ.ბრ.); *წა...-სგან, ფუძის ხმოვანთა შე-

ცვლით – ანუ დეიქსით, ჩამოყალიბდა ფორმა წოვ (ო*

– დეიქს. „მოშორებით“, ვ* – მამაკაცის კლ.); *წურ (შემო-

ნახულია ეთნონიმში ხევსური < *ხევის წური (ნ. მარის

მიხედვით: წურ-ები – ძალიან შორს მცხოვრები წოვები

არიან) > უ* – დეიქს. + რ* – ისტ. მრავლ. კლ. (> მრავლ.

სუფ.); დაღესტნელები დაყაჩაღებას დღესაც წორიკ-ს

38

უწოდებენ და რადგან მათთვის ამ „საქმის“ ობიექტი

ძირითადად მოსაზღვრე თუშეთი იყო, არაა გამორიცხუ-

ლი, რომ წოვ-ს უკავშირდებოდეს (*წორ – *რ ისტ. მრ.

კლ. > მრ. სუფ.).

ბ) *წა.. და *წო-სთან არის დაკავშირებული ახალი

წარმოქმნილი ფორმები, სადაც დეიქსსა და კლასის

ნიშნებთან ერთად, აქტიურად მონაწილეობენ სხვა მა-

რკერებიც (ბრუნვ. ნიშ., მაწარმ. სუფ. და სხვ.), რომლე-

ბიც მიუთითებენ სივრცეში განლაგების იმავე იერარ-

ქიას: *წან-ი (ი* – დეიქს. „ახლომახლო“), წან-ა-რ-ი (რ*

– ისტ. მრ. კლ. ), ტოპონიმი წარ-ო (ო* – მიუთითებს წა-

ნებით შორს დასახლებულ ადგილს, რ* – ისტ. მრ. კლა-

სი); წოვ-ბ-ი (ბ* – მრავლ. კლას., ი* – დეიქს. „აქვე, სია-

ხლოვეში“) „წოვები”; *წობ-ა-ნ-ი (ა* – დეიქს., + ნ (ისტ.

კლ. > ბრუნვ. სუფ.) + ი* (დეიქს. > ფლექსია) – „შორი-

ახლოს განლაგებულები); წობ-ო-ნი (*წობ + ო* – დეიქს.

„მოშორებით“ + ნ (ისტ. კლ. > წ.-თ – ნათ.ბრ. > ქართ. –

მრ. სუფ.) + ი (ი* – დეიქს. > ფლექს.); იმავე წარმოებისაა

ეთნონიმი წობ-ე-ნი (სამივე სიტყვაში თვალნათლივ

ჩანს ხმოვნების მონაცვლეობა განლაგების იერარქიის

მიხედვით); ივ. ჯავახიშვილთან დასტურდება ტოპო-

ნიმები წორბენი და წორბისი, რომლებიც აღინიშნება

შიდა ქართლში (ამ ცნობას გვაწვდის ნ. მარიც და ამავე

მწკრივში სვამს ტოპონიმებს წობანი, ერწო, წუნატი (6.

– 28-29), სადაც ასევე შეიძლება გამოიყოს: წო-რ-ბ-ე*-

ნ-ი (რ* – ისტ. მრავლ. კლ., ბ*-კლ., ე* – დეიქს (ახლოს),

წორ-ბ-ი*-ს-ი (ი* – დეიქს., რომელიც მიუთითებს, რომ

უფრო შორსაა, ვიდრე წორბენი).

39

გ) *წა..|*წო-დან წარმოიქმნა ახალი სახელები და-

მხმარე ზმნების მეშვეობით, რომლებიც იქცნენ წინსა-

რთებად: *ბა-წაჼ > *ბა (წინსართ. > დ-აჼ – დამხ. ზმნ.) +

წა > ბაწაჼ – “მიყოლა, გაყოლა”; *ბა-წა-რ > *ბა (წინსართ.

< *დ-აჼ – დამხმ. ზმნ.) + წა + *რ (ისტ. მრ. კლ. < მრ. სუფ.)

“მატყლის ძაფი”; ტოპონიმი ბაწარა (< ბაწარ) – ადგილი,

სადაც ისტორიულად მწყემსები თუშეთში ასვლამდე,

ასვენებდნენ ცხვარს – მთიდან ჩამოსვლისას კი თავს იყ-

რიდა მეცხვარეობიდან მიღებული მთლიანი პროდუქ-

ცია გასაყიდად ან გასაცვლელად; ბაწა-დან – დამხ. ზმნ.

*ბა-ს მეშვეობით, ჩამოყალიბდა ეთნონიმი ბაცბი, შდრ.:

ბაწა+*ბა (<*დ-ა), *ბ – დამხმ. ზმის მრ. კლასი) > *ბაწ+-

ბა > *ბაცბა+ი(*ი – დეიქს. „ახლოს“ > მრ. სუფ.) > ბაცბი

(*წბ <*ცბ – კანონზომიერია) – აქაც პირველმა დამხმა-

რე ზმნამ (*ბაჼ) დაკარგა თავისი ძირითადი ფუნქცია და

წინსართად იქცა, ახალი ლექსიკური ერთეულის მისაღე-

ბად კი ისევ ჩართულია დამხმარე ზმნა ბ-აჼ (< დ-აჼ).

დ) ეტაპი, როდესაც ნებისმიერი სიტყვა მონაწი-

ლეობს ახალი ლექსიკური ერთეულის ფორმირებაში,

მაგ.: წოვათა (წოვა + მთა > წოვათა), რომელიც შემდგომ

იქცა ტოპონიმად და ისტორიული თუშეთის მთიანეთის

ოთხი თემიდან (წოვათა, გომეწარი, პირიქითი, ჩაღმა)

ერთ-ერთს აღნიშნავს; გომეწიარი < *გომე (< ძვ-ქართ.

გომური „სახლი გლეხური“ (7.-1.-165) + წარი (< *წანარი)

– „წანარების საცხოვრისი“; ამავე რიგს ეკუთვნის წანარე-

თის ხევი და წანარეთის ხეობა (1.), ტოპონიმი ერწო-თი-

ანეთი, რომელიც ასევე ასოცირდება წანარებთან და

წოვებთან და ნაწილობრივ აიხსნება წოვა-თუშურად:

40

*ერწო (< წ-თ. ჰერწ „ქვაბი”) + წორ (< *წორი) > *ჰერწ-წო

> ერწო (ე.ი. ქვაბულში მცხოვრები წოვები) + მთიანეთი

> *ერწო-თიანეთი; წობონის მთა (*წობონ-ის (ნათ. ბრ.)

+ მთა); სოფელი წობენ-ი (*წობ + ენ (ნათ. ბრ.) + ი (დე-

იქს. „იქვე, ახლოს“); წობონი და წობენი განსხვავდებიან

მხოლოდ ერთი ხმოვანით, საიდანაც – ო მიუთითებს,

რომ მთა – სოფელზე ბევრად შორს მდებარეობს.

ამრიგად, წა.../წო../წუ...-სთან დაკავშირებული ტო-

პონიმებისა და ეთნონიმების შედარებისას, შეიძლება

ითქვას, რომ საუკუნეების მანძილზე მათ არ დაუკარ-

გავთ ლექსიკური და გრამატიკული კავშირი ყველა

ახლად გაჩენილ ლექსემასთან – უფრო მეტიც, ისინი

ადვილად შესამჩნევია წანარშიც (> *წანი) და შემდეგ

წოვაში, *წობონში, *წობენში, ბაწარ (<*ბაწაბი), ბაცბი-

ში (<*ბაწაბი), ხევსურში (> ხევის *წური) და ა.შ. ყველა

მათგანი ლოგიკურად და მატერიალურად დაკავშირე-

ბულია იმ *წანებ/ *წოვებთან, რომლებიც ბინადრობ-

დნენ ძირითადად ძველი იბერიის აღმოსავლეთის

მთის კალთებზე და, ნაწილობრივ, ბარში.

ახლა, სრული სურათისთვის, აუცილებელია ყველა

ამ ტერმინის ისტორიული ლოკალიზაცია:

1. ისტორიული ქრონიკების მიხედვით, დღევანდე-

ლი ხევის (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი) ტერიტორია

უხსოვარი დროიდან წანარებით იყო დასახლებული,

რასაც მოწმობს არქეოლოგიური გათხრების დროს

აღმოჩენილი არტეფაქტები, რომლებიც ძვ.წ. V-VI ს.ს-

ით თარიღდება. ახ.წ XII ს-მდე ხევი – წანარეთად მოიხ-

სენიებოდა, მოსახლეობა კი – წანარებად (11.);

41

2. პტოლემეოსის „გეოგრაფიულ სახელმძღვანელო-

ში“ ნათქვამია, რომ „... ალბანეთის იქით ცხოვრობენ

სანარები“ (იგივე წანარები) (13.), ე.ი. წანარები ძირითა-

დად სახლობენ აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კალ-

თებზე, ნაწილობრივ კი – ბარში;

3. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, წანარებს უჭი-

რავთ „დარიალის, ლიახვისა და არდოტის წყალგამ-

ყოფის და ფშავ-ხევსურეთის ტერიტორიები – დღევან-

დელი ჩეჩენ-ქისტების საზღვრამდე“ (2. – 27.) – ანუ,

მოყოლებული თუშ-ფშავ-ხევსურეთიდან, ვიდრე დარი-

ალამდე – ხევის ჩათვლით;

4. „მოქცევაჲ ქართლისაჲში“ წერია შემდეგი:

„ქრისტიანობის გასავრცელებლად ნინო წარვიდა და

დადგა წობენს და მოუწოდა მთიულთა: ჭართალელთა,

ფხოველთა და წილკანელთა, რომ ახალი სარწმუნოება

მიეღოთ...“ (2. – 48.);

5. ივ. ჯავახიშვილს მოჰყავს ციტატა „სომხური გე-

ოგრაფიიდან“ (ახ.წ. VII ს.), სადაც წერია, რომ „წანა-

რების ქვეყანაში არის კარი დარიალისა და წილკნის

კარი“ და აგრეთვე არაბი მასსუდის თქმით, „ამ ქვეყა-

ნას (ქართლ-ჯორზან) და დარიალანსის კარიბჭეს შო-

რის არის წანარების ქრისტიანული ქვეყანა, რომლის

მმართველებს უწოდებენ ქორეპისკოპოსს („სომხური

გეოგრაფია“ – რედ. პატკანოვი – 1948)“ და სხვ. იქვე

ვკითხულობთ: „წობენის სახელი შემდეგშიც გვხვდება:

1579 წ. ალექსანდრე კახთა მეფისაგან მცხე თის საკათა-

ლიკოზოს ბოძებული უძრავი ქონებისა და სოფლების

განმსაზღვრელ წიგნში სხვა სოფლებს შორის დასახე-

42

ლებულია სოფ. წირდალი, ხატის წობონი...“ და კიდევ:

„რუსულ გეოგრაფიულ რუკაზე იორისა და არაგვის შუა

ჩრდილოეთით აღნიშნულია წობონის-მთა და სოფ.

წობონა, მდ. ლეხურას ნაპირზე კი – სოფ. წუბენი (IS-II,

716); ... ესაა სახელები წოვა-მოსახლეობისა, რომლე-

ბიც ბინადრობენ ლეხურ-ქსნისა და არაგვ-იორის ხეო-

ბებში (2. – 48.).

ყველა ეს ფაქტი შეჯამებულია მისივე შემდეგი დას-

კვნით: „განა შეიძლება ძველი წობენის, ხატის-წობენის

და სოფლების თანამედროვე სახელების წუბენი, წობო-

ნი, და წობონო-მთა და თუშეთში მოსახლე ტომის სა-

ხელ წოვას მსგავსების უარყოფა? ამიტომაც, თავისთა-

ვად იბადება აზრი, რომ ეს სახელები წოვათა ტომის

ლეხურ-ქსნისა და არაგვ-იორის ხეობათა შორის მდება-

რე ფართობზე ოდინდელი სახლობისა და ბინადრობის

მაუწყებელ-გამომამჟღავნებელი ნაშთი უნდა იყოს“.

იქვე სქოლიოში ავტორი წერს: „აკად. ნ. მარსაც აქვს აღ-

ნიშნული კავშირი წობენსა და წოვას შორის, მაგრამ იგი

წორბანსაც, ერწოსაც, წორბისსაც, წუნარსაც ამასთანავე

დაკავშირებულად სთვლიდა და ამტკიცებდა. ამ ადგი-

ლების სახელმდებელ ტომს წორი უნდა რქმეოდა და

რომ წორი და წოვ ერთი და იგივეა... (Н. Марр – 1922,

Кавказские племенные названия и их параллели, с. 28-

31.).” (9. – 48.).

აქვე მკითხველის ყურადღება უნდა მივაპყროთ

ტოპონიმ წელკანის წარმომავლობას; ეს ტერმინი არა-

ბულ ცნობებში დარიალის კარიბჭის პარალელურად

არის მოხსენიებული და ლოკალიზდება იმავე ხეობა-

43

ში; ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ეს იგივე წილკანია, მაგრამ

მას არაფერი აქვს საერთო წან..//წანართან; წილკა-

ნი უკავშირდება *წინკარს, რომელიც წოვა-თუშურად

სიტყვასიტყვით ნიშნავს „ახალ კარს“ (შდრ. წ-თ. წინ

„ახალი“ + „კარი“: *წინ-კარი > *წილ-კარი > წილკანი).

ზ. ჯალაღონია თავის სტატიაში „წანარები“ მას უკავ-

შირებს წანარს და აღნიშნავს, რომ არაბული წყარო-

ების მიხედვით, წილკნიდან არც თუ ისე შორს მდება-

რეობს წანარის კარი (არაბ. წელკან დურნ) (13.)1; ჩვენი

აზრით, არაბ. წელკან დურნ-ში – დურნ შეიძლება და-

ვუკავშიროთ ძვ-ქართ. დურა-ს, რომელსაც ს-საბა ორ-

ბელიანი განმარტავს, როგორც „ტყავისგან დამზა-

დებულ მოკლე ბეწვის ქურთუკს“ (7. – ტ. 1., 227), ანუ

სავარუდოდ, დურ-ნ* იყვნენ ტყაპუჭის მატარებლე-

ბი (ნ* – ისტ. კლასი); ეს ტერმინი ლოკალიზებულია

წილკნის სამხრეთით, სადაც ცხოვრობდნენ არაგვის

ხეობის ისტორიული წანარები (13.).

ზემოაღნიშნული მასალიდან ასევე ირკვევა, რომ

წან / წანარ / წოვ-ის ლოკალიზაციის არეალი საკმაოდ

დიდია. ისტორიული წყაროებიდანაც კარგად ჩანს, რომ

ძველი საქართველოს მთელ მოსახლეობას აკავშირებ-

და საერთო მეტყველება, კულტურა, გენეტიკური და მე-

ნტალური მახასიათებლები და განლაგებული იყვნენ

სახვადასხვა უბნებად. თითოეულ მათგანს ჰქონდა თა-

ვისი სახელი (ეს ტრადიცია დღემდეა შემონახული), რო-

მელიც ენიჭებოდა როგორც ცალკეულ დასახლებას, ისე

1 https://iberiana.wordpress.com/about/tsanarni/

44

მთელ რეგიონებს და ზოგჯერ სახელმწიფოს სახელა-

დაც კი ჩამოყალიბებულა (კოლხეთი, იბერია). მართა-

ლია, ზოგიერთი მათგანი შეიცვალა (მაგ., კოლხეთი >

კახეთი, ფშავი) ან სამუდამოდ გაქრა (წანარეთი, იბერია,

დარუბანდი, ნიკოფსია და სხვ.), მაგრამ მათ ისტორიაში

თავისი კვალი დატოვეს.

წანარეთი და წანარები ისტორიოგრაფიაში, რო-

გორც ერთიანი ტომი და მისი საცხოვრისი, VIII საუკუნე-

მდე მოიხსენიება. მათ ძალიან შთამბეჭდავი ისტორია

აქვთ (ამაზე ვრცელი ინფორმაცია არსებობს – მსურვე-

ლი მოიძიებს). ერთს ვიტყვით მხოლოდ: მათ უშუალო

მონაწილეობა მიუღიათ კახეთის სამეფოს ჩამოყალიბე-

ბაში, თუმცა შემდგომ, მათი კვალი, როგორც პროფ. რ.

თოფჩიშვილი აღნიშნავს, ქრება.

როგორც ვხედავთ, მათი კვალი არ გამქრალა – წანა-

რეთის მოსახლეობა დაილექა აღმოსავლეთ საქართვე-

ლოს მთასა და ნაწილობრივ ბარში თუშების (წოვა, ჩაღმა),

მთიულ-გუდამაყრის, ხევის, კახეთის, ფშავის ხევსურეთის

და სხვა ქართველური ტომების მიერ დასახლებული უბნე-

ბის სახით. დღესაც მთიულების მეხსიერებაში ცოცხალია

წანარებთან კავშირი, წოვა-თუშებმა კი, აკად. აკ. შანიძის

მოსაზრებით, მათი მეტყველება დღემდე შემოინახეს.

აქ ჩნდება გონივრული კითხვა: როგორ მოხდა, რომ

ეს მეტყველება წოვა-თუშების გარდა, წანართა შთამო-

მავალ დანარჩენ მთიელებს არ შემორჩათ?.

ჯერ მოდით განვიხილოთ მიზეზები, თუ რამ განა-

პირობა საქართველოს ტერიტორიაზე განსხვავებული

მეტყველებების გაჩენა:

45

1. მთავარი: არაბების, თურქების და სპარსელების

და სხვა დამპყრობელთა მიერ საქართველოს მუდმივი

ექსპანსია, რომელიც გრძელდებოდა საუკუნეების გან-

მავლობაში, რამაც გამოიწვია მოსახლეობის საკუთარ

სამშობლოში იძულებით გადაადგილება ფიზიკურად

გადარჩენის მიზნით, მოსახლეობის დაკნინება და თა-

ვთავის კუთხეში ხანგრძლივი ჩაკეტილობა; ხანმოკლე

მშვიდობიან პერიოდში კი სახელმწიფო ვითარდებოდა

იმ მონაცემებით, რაც იმ დროისთვის გააჩნდა, ამდენად:

ბარში ძირითადად ხდებოდა მოსახლეობის საკომუნიკა-

ციო კოდების ერთმანეთში აღრევა და შესაბამისი სახით

განვითარება (ამას დამწერლობის სამი ეტაპი მოწმობს),

მთა კი ამ მხრივ უფრო დაცული იყო ცენტრთან კომუნი-

კაციის ნაკლებობის გამო და ინარჩუნებდა არქაულ სამე-

ტყველო კოდს. მიუხედავად საუკუნეების მანძილზე უცხო

კულტურის და ძალის ზეწოლისა, იდენტობის შეგრძნება

თუ არ გამყარდა – არც შეიცვალა. თუ კარგად გავაანა-

ლიზებთ ყველა ამ პროცესს, დავრწმუნდებით, რომ ეს

ეტაპი ქართველურმა ენა-კილოებმა – სვანურმა, მეგრუ-

ლმა წოვა-თუშურთან ერთად, თანაბრად გაიარეს, რა-

დგან ძვ-ქართულში მათი კვალი ზედაპირულზევე დევს.

სახელმწიფო პოლიტიკისთვისაც კილოთა ეს სიმრავლე

დისკომფორტს არ იწვევდა, რადგან ყველას აერთიანებ-

და საერთო სალიტერატურო ქართული ენა და ქრისტი-

ანული ეკლესია, ამასთან სახელმწიფო მმართველი თუ

მოხელე ფლობდა ყველა კუთხის სამეტყველო კოდს და,

ქართულთან ერთად, მოსახლეობას მათთვის დამახასი-

ათებელ ენასა თუ კილო-კავზეც ესაუბრებოდა.

46

2. ამას დაემატა ისიც, რომ სახელმწიფოებრიობის

ჩამოყალიბების კვალდაკვალ, შემოისაზღვრა საქარ-

თველოს ტერიტორიები. საზღვრების დაცვა ევალებო-

დათ იმ ტომებს, რომლებიც შესაბამისი კუთხეების ძი-

რითადი მოსახლენი იყვნენ: ჩრდილო-აღმოსავლეთით

– წანარებს (თუში (წოვა – ჩაღმა), ხევსური, მთიული...),

სამხრეთით – იბერიელბს (კოლხები, რანები, აფხაზე-

ბი და სხვ.) და ა.შ. მოსახლეობას კარგად ესმოდა, რომ

მთის დაცლა დიდი საშიშროების წინაშე დააყენებდა

სახელმწიფოს, ამიტომ, ნებსით თუ უნებლიეთ, არ ჩქა-

რობდა მის მიტოვებას, მით უფრო, რომ ბარს დროდა-

დრო დამპყობელები ავიწროებდნენ.

3. ზემოთ ჩამოთვლილი ორი მიზეზი თანაბრად

ეხება საქართველოს ყველა კუთხეს. წოვათის საზოგა-

დოების მოსახლეობის სამეტყველო კოდის შენარჩუნე-

ბა განაპირობა შემდეგმა ფაქტორმა: როგორც ვიცით,

თუშეთის მოსახლეობა ძირითადად მეცხვარეობით

იყო დაკავებული; უკვე ჩ.წ. 1 ს-თვის მათ ახალი ჯიშის

ცხვრის გამოყვანაც შეძლეს. ისიც ცნობილია, რომ ამ

დარგის მიყოლა მხოლოდ მთის პირობებში შეუძლებე-

ლია, ამდენად აქ მომთაბარე ცხოვრების წესმა მოიკიდა

ფეხი. ამ კუთხის მთლიანი მოსახლეობის საოჯახო სასა-

უბრო ენაც ერთი უნდა ყოფილიყო და ჩვენ ვიზიარებთ

აკად. აკ. შანიძის მოსაზრებას, რომ ეს იყო დღევანდელ

წოვა-თუშებში შემორჩენილი მეტყველება (4. – ჟურნ.

„მნათობი“).

თუმცა, დღეს თუშების მეტყველებას ოფიციალუ-

რად ყოფენ თუშურ-წოურ ენად და ქართული ენის

47

თუშურ- ჩაღმურ კილოკავად. მოდით, ერთად დავაკვირ-

დეთ, თუ რამ განაპირობა თუშეთის მოსახლეობის საში-

ნაო საკომუნიკაციო ენის დაყოფა:

აქ რამდენიმე მიზეზია:

1. ლეკიანობის ხანგრძლივი პერიოდი, როდესაც

ზოგჯერ მთელი სოფლები მთლიანად ნადგურდებოდა.

თუ გადახედავთ თუშურ ფოლკლორს, დარწმუნდებით,

რომ თუშეთს დიდი ზიანი მიაყენა ლეკების ე.წ. ბიზნეს-

მა, რომელიც ითვალისწინებდა საქონლის დაყაჩაღე-

ბის გარდა, ადამიანების გატაცებას და საერთაშორისო

ბაზრებზე მათ გაყიდვას; ეს პროცესი გააქტიურდა განსა-

კუთრებით მას შემდეგ, რაც ისინი ეზიარნენ ისლამს. ეს

გრძელდებოდა მთელი შუა საუკუნეები, რის შედეგადაც

დაღესტნის მოსაზღვრე თუშეთის სოფლები მოსახლეო-

ბისგან იცლებოდა. მთის საზღვრების მოსახლეობისგან

დაცლის შიშით, სახელმწიფო იძულებული ხდებოდა

უკვე მზა და აშენებულ, თუმცა დაცარიელებულ სო-

ფლებში ჩაესახლებინა ბარის მოსახლება; ძირითადად

იმათ ასახლებდნენ, ვინც სახელმწიფო დანაშაულში

იყო მხილებული (გადასახადის ვერ გადახდა, რამე და-

ნაშაულის ჩადენა და ა.შ.), თუმცა, ზოგს კი აგზავნიდნენ

საზღვრების დასაცავად; ეს მოსახლეობა ემატებოდა

დაკნინებულ ადგილობრივ ბინადართ და შეჰქონდა სა-

კუთარი მეტყველება და მათთვის დამახასიათებელი

ცხოვრების წესები. რაოდენობით შემატებულები უფრო

ჭარბობდნენ, ამიტომ დამხდურები ძალაუნებურად ივი-

წყებდნენ კერიის ენას. თუშეთის მთლიან მოსახლეობას

რომ მანამდე ერთი სასაუბრო ენა ჰქონდა, ამაზე მისი

48

ტოპონიმიკა მეტყველებს, რომლის უმრავლესობაც წო-

ვა-თუშურად იხსნება.

2. მეცხვარეობა მომთაბარე ცხოვრებას მოითხოვდა,

რომელიც ითვალისწინებდა ბინადრობას ერთდროუ-

ლად ბარში და მთაში; ადგილზე დარჩენილი მოსახლე-

ობა მოწყვეტილი იყო ბარს იმდენად, რომ საჭირბო-

როტო საკითხებზე კომუნიკაცია უხდებოდა მეზობელ

ტომებთან – ამ შემთხვევაში, ვაინახების წინაპრებთან,

რომლებსაც, როგორც გაირკვა, არქაული ქართველების

მეტყველების გარკვეული ცოდნა ჰქონდათ ოდესღაც

საქართველოში ცხოვრების დროს შეთვისებული და,

ამდენად, არც ურთიერთ კომუნიკაცია ჭირდა და ხელსაც

უწყობდა კერიის ენის შენარჩუნებას. ლეკიანობას, ვა-

ინახები ადამიანების გატაცების საქმეში არ იყვნენ ჩა-

რთულები – ისინი ძირითადად ცხვარს იტაცებდნენ; ამ

მიზეზით ერთმანეთში გაჩენილ პერმანენტულ დაძაბუ-

ლობას არ შეუწყვეტია მათი კეთილმეზობლური ურთი-

ერთობები და, ვფიქრობთ, წოვათისა და, ნაწილობრივ,

პირიქითის მოსახლეობის კერიის ენის შენარჩუნებასაც

უნებლიედ შეუწყო ხელი.

მომთაბარეობამ მოსახლეობის ნაწილი საზღვრის

დაცვის გამო მთაში გაამაგრა, ნაწილმა კი ცხვრის გა-

მოსაზამთრებლად დაიკავა ალვანის მდელოები, სადაც

კერიის ენის გარდა, ბარის ენაზეც საუბრობდნენ; ზა-

ფხულობით ცხვარი ისევ მთაში აჰყავდათ და კომუნიკა-

ცია კერიის ენაზე ისევ გრძელდებოდა. როგორც ვიცით,

წმინდა ნინოს დამხდურთა შორის წობენებიც იყვნენ –

ანუ, წოვათის თუშები და ამიტომ ეკლესიური ქართული

49

მათთვის ისეთივე მშობლიური იქნებოდა, როგორც მა-

რთლმადიდებლობა.

ზემოთ ჩამოთვლილი ტერმინები ჩვენ შევისწა-

ვლეთ ენობრივი მარკირების თვალსაზრისით და, ამა-

ვდროულად, ვაჩვენეთ მათი გავრცელების არეალი სა-

მეცნიერო წყაროების მიხედვით. განხილული მასალა

ცხადჰყოფს, რომ ტოპონიმები და ეთნონიმები, რომ-

ლებშიც დასტურდება *წა.../*წო... ფუძე, მატერიალუ-

რად და გრამატიკულად უკავშირდება წანარებს, წობო-

ნებს, წობენებს, წოვებს და ა.შ. ამიტომ, აკად. აკ. შანიძეს

ვარაუდი, რომ დღევანდელი წოვა-თუშების მეტყველე-

ბა არის ის, რაზეც საუბრობდა ქართველურ ტომთა ნაწი-

ლი – ისტორიული წანები/წანარები, ჩვენთვის უდავოა.

ამაზე მეტყველებს მათი ლექსიკის 1/3 რომელიც საე-

რთოა ვაინახებთან. იმედია, ამაში დავარწმუნეთ ჩვენი

მკითხველიც.

მსგავსი ტერმინები მთელი საქართველოს მასშტა-

ბით დასტურდება და ეს არცაა გასაკვირი, რადგან ბევრი

შემთხვევაა, როცა ერთი და იგივე სახელი ეთნონიმად და

ტოპონიმად იქცევა ერთი ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში.

როგორც წესი, ის ისეთი ლექსიკაა, რომელიც მოსახლე-

ობაში განსაკუთრებით ხშირად მოიხმარება (პოპულარუ-

ლია). ერთ დროს, როგორც ჩანს, წანარებიც სარგებლობ-

დნენ მსგავსი პოპულარობით, რადგან ზემო სვანეთში,

კერძოდ, მულახის თემის მიდამოებში დაფიქსირებულია

ჰიდრონიმები – წანერი და წვიბერი, რომლებიც ჩვენთვის

ცნობილი მოდელის მიხედვით არის შექმნილი: მდინა-

რის მთავარი სახელწოდებაა წა-ნერი და მისგან მოშო-

რებით წვ-იბ-ერი < *წუ-ი-ბერი; თუმცა ბოლო ლექსემაში

ვხედავთ ისტორიულ *ბ-კლასს (მრავლ. კლასი), რომე-

ლიც მიუთითებს, რომ შესაძლოა ეს ადგილი ოდესღაც

დასახლებული ყოფილიყო, რომელიც მოგვიანებით

გაურკვეველი მიზეზით გაქრა და ეს ტერმინი მხოლოდ

ჰიდრონიმს შერჩა. ჩვენს ვარაუდს ისიც ამყარებს, რომ

მულახის თემის ირგვლივ არის წანერის ხეობა, წანე-

რის უღელტეხილი, წანერის მყინვარწვერი და ბექი წა-

ნაი; აგრეთვე სვანურში არის ტოპონიმი ეწერი, სადაც

წერ-ფუძე იკვეთება. როგორც ჩანს, ერთ-ერთი მიზეზი,

რის გამოც პროფ. ს. კაკაბაძემ წანარი დაუკავშირა სვანე-

ბს, სწორედ ასეთი ეპონიმების არსებობაა. თუმცა, ვფიქ-

რობთ, რომ მაშინ ვაინახების წინაპრების მეტყველება-

ში წოვა-თუშურის მაგივრად, სვანური აისახებოდა.

მსგავსი ფუძის ეპონიმები დასახელებულია ზ. ჯა-

ლაღონიას ნაშრომშიც (13.). წან...//წოვ...//წანართან და-

კავშირებული ტერმინების გავრცელება საქართველოს

მასშტაბით არ გვაძლევს იმის საფუძველს ვიფიქროთ,

რომ ისინი ფიზიკურად იყვნენ დასახლებულები მთელი

ქვეყნის ტერიტორიაზე, თუმცა – დასაშვებად მიგვაჩნია,

რამდენადაც ხშირად ხდებოდა მოსახლეობის ქაოტური

გადაადგილება თავის გადარჩენის მიზნით, დამპყრო-

ბლთა შემოსევების დროს.

წინამდებარე სტატია აგრძელებს ჩვენ მიერ ადრე

გამოქვეყნებული ნაშრომის თემატიკას (იხ. „საიდან

ამდენი ენობრივი საერთო წოვა-თუშურსა და ვაინახურ-

ში?“), რომელიც ეხება ვაინახების წინაპრებს (*ძურძუ-

კებს), რომლებსაც, ჩვენი გამოკვლევით, საქართველოს

51

ტერიტორიაზე (ძველ იბერიაში) საუკუნენახევარი უცხო-

ვრიათ წანარების გარემოცვაში და წასვლისას გაიყო-

ლეს ადგილობრივი მეტყველების გარკვეული ცოდნა.

მართალი იყო აკად. აკ. შანიძე, რომელიც თვლიდა, იმ

წანარების მეტყველება შემოინახეს წოვა-თუშებმა და

ამის დასტურია ლექსიკურ-გრამატიკული ის 1/3 შრე,

რომელიც საერთოა ვაინახებსა და წოვა-თუშების1 მე-

ტყველებათა შორის.

1 ტერმინ თუშის შესახებ: > ქართული მთა + წ-თ. უიშ („ისინი“ – შდრ.

შენ), სადაც უ|ი (დეიქს.) > *მთა-უიშ > *მთა+უშ-ი > მთუში > თუში.

52

ლიტერატურა

1. ლეონტი მროველი – 1979, „ცხოვრება ქართუელთა მეფეთა“ („მე-

ფეთა ცხოვრება“), ცნობები აფხაზთა, ჩრდილოეთ კავკასიისა და

დაღესტნის ხალხთა შესახებ (წინასიტყვაობა და კომენტარები გ.

წულაიასი), თბ..

2. „ქართლის ცხოვრება“ – XI ს.

3. ივ. ჯავახიშვილი – 1929, ქართველი ერის ისტორია, ტ.1, თბ.

4. აკ. შანიძე – 1970, თუშები, ჟურნალი „მნათობი“, № 2 5.

5. А. Сулейманов – 1978, Топонимика Чечено-Ингушетии, т.1,2,3, 4, Гр.,

6. Н. Я. Марр – 1922, Кавказские племенные названия и их местные

параллели, Петрогр.

7. სულხან-საბა ორბელიანი – 1991 (ტ. 1), 1993 (ტ. 2), ლექსიკონი ქარ-

თული, თბ.

8. რ. თოფჩიშვილი – 1990, მოხევური გვარ-სახელები, თბ.

9. ივ. ჯავახიშვილი – 1950, საქართველოს, კავკასიისა და ახლო აღმო-

სავლეთის ისტორიულ-ეთნოლოგიური პრობლემები, თბ.

10. ა. შავხელიშვილი – 2019, თუშები (წოვათის თუშების ისტორიულ-ეთ-

ნოგრაფიული გამოკვლევა (ქართულად), თბ., Б. Шавхелишвили

– 2022, Вопрос – вопросов: почему в языках цова-тушин и вайнахов

столько общего, Тб. (გადაგზავნილია გამოსაცემად)

11. https://iberiana.wordpress.com

12. ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან – 1973 წ., ტ. 4, თბ.

13. ზ. ჯალაღონია – https://iberiana.wordpress.com/about/tsanarni/

ИБЕРИЙСКО-КАВКАЗСКИЙ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЦЕНТР

Бела Шавхелишвили Речь тушин – прошлое в настоящем Тбилиси 2022

54

Бела Шавхелишвили

«Речь Тушети – прошлое в настоящем»

2022 – 156 стр.

Краткое исследование Белы Шавхелишвили «Речь Тушети – прошлое

в настоящем» – новое видение вопроса о прошлом и настоящем ту-

шинской речи, состоит из двух статей: 1. “Вопрос – вопросов: почему

в языках цова-тушин и вайнахов так много общего?».. и 2. «Могут ли

цова-тушины быть потомками исторических цанар (цIанар)?.», где

представлена новый взгляд о родстве цова-тушинского (бацбийского)

и вайнахских (чеченского и ингушского) языков и исследованы причи-

ны различия их генетики. Одновременно, рассмотрен вопрос идентич-

ности цанар (цIанар) и цова-тушин (цIова-тушин) и, на основе пись-

менных источников, сделаны соответствующие выводы.

Редактор – проф. Манана Табидзе

Рецензенты – проф. Альмира Казиева

проф. Михаил Лабадзе

Технический редактор – Нино Нозадзе

Художник – Илиа Чрелашвили

Перевод с англ. – Марина Хурошвили

Комп. верстка – Тамар Кавжарадзе

55

Посвящаю светлой памяти моих родителей

Абрама Шавхелишвили и Лейлы Маргошвили

56

ВМЕСТО ПРЕДИСЛОВИЯ

Настоящее исследование предлагает читателю

оригинальную трактовку весьма интересного вопро-

са исторических взаимоотношений предков вайнахов

(чеченцев и игушей) и цова-тушин. В частности, автор

последовательно исследует вопросы, которые в разное

время были тщательно изучены научной литературе, но

отличае от них, на основе дополнительных аргументов

формирует собственную точку зрения: – «как получи-

лось, что вайнахи и цова-тушины (бацбийцы), этносы

с разной генетикой и историческим прошлым, в речи

имеют настолько много общих лексико-грамматиче-

ских точек соприкосновения, что их языки включены,

как родственные, в одну группу, называемой нахской».

Надо заметить, что несмотря на большой интерес

научных кругов и мыслящего сообщества к данному во-

просу, он менее всего исследован грузинскими специа-

листами. Более того, и в лучших лингвистических трудах

по Тушети проблема цова-тушинской речи нам видится

несколько табуированной с точки зрения её изучения в

контексте грузинской диалектологии и языковых линг-

вистических процессов в целом. Думаем, что именно

в этом и кроется причина того, что этим вопросом ин-

ИБЕРИЙСКО-КАВКАЗСКИЙ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЦЕНТР

57

тересуются только специалисты по нахским языкам и

иностранцы, которые целенаправленно ищут только те

цовско-нахские параллели, которые интересуют только

их самих.

Неудивительно, что сторонники языково-этниче-

ской раздробленности грузинского населения и дружбы

и близости их с северокавказцами этот факт нередко ис-

пользовался в своих корыстных интересах, что к сожале-

нию, во многих случаях становилось причиной взаимно-

го разочарования.

Хотя, мы думаем, что этот вопрос не вызывал вопро-

сов у тех, кто стоял у истоков науки (Ив. Джавахишвили,

Н. Мари, Ак. Шанидзе...), ибо, как видим, в своих трудах

они оставили множество знаков и ссылок, позволивших

автору данного труда, на основе их лингво-логического

анализа и обоснования сделать свои выводы. Мы по-

лагаем, что в приведенных выше справках особое вни-

мание привлекает одна общая фраза Леонтия Мровели

– "...привезли половину всех кавказских родственников

(дзурдзуков – Б.Ш.) и посадили...", которая, по-сути, обу-

словило дальнейшее направление исследование данно-

го вопроса, где слоган «кавказские родственники» был

обобщён с закавказским феноменом, который находит-

ся за Кавказским хребтом, т.к. это отторгло его от его

первоначального значения, которое указывало не на

территориальное расположение, а единство определён-

ных племён.

Думаю, что предлежащая работа проф. Белы Шавхе-

лишвили является важным приобретением непосред-

58

ственно для специалистов и для интеллектуального

читателя в целом, имеющий желание заново пройти

маршрут предков вайнахов к месту современного обита-

ния – тех исторических дзурдзуков-гливов, которые на

некоторое время задержались в цанарской Грузии, что

навсегда оставило неизгладимый след историко-кул-

турной близости с грузинами (цанарами).

Благодарности заслуживает сам автор данной рабо-

ты за сбор всех имеющихся ценных сведений в трудах

авторитетных учёных (Ив. Джавахишвили, Н. Мари, А.

Шанидзе...), которые стали стимулом для проведения

дополнительных исследований над историческими кон-

тактами цанар и вайнахов. Думаем, что выводы, сделан-

ные автором очень заинтересуют грузинских и вайнах-

ских учёных о и будут преемлемы для обеих сторон.

Манана Табидзе

Доктор фил. наук,

профессор

59

РЕЦЕНЗИЯ

на работу Белы Шавхелишвили

«Речь тушин – прошлое в настоящем»

Прежде всего, следует сказать, что в новой работе

госпожи Белы Шавхелишвили, совершенно по-новому

анализируются источники, происхождение и истори-

ческое прошлое тушетской, в частности, Цоватской об-

щины – коренной единицы грузинской нации. В самом

начале статьи автор справедливо указывает, что «все

существующие исследования проводились в односто-

роннем порядке, так как первое масштабное научное

исследование цова-тушинского языка, после Антона

Шифнера (19 век) было проведено проф. Ю. Дешерие-

вым ("Бацбийский язык" – 1953), который сам был эт-

ническим чеченцем и, неудивительно, что в своём иссле-

довании обращал внимание только на более понятный

и близкий ему лексическо-грамматический материал».

Надо подчеркнуть, что речь цова-тушин с учетом

картвельских языковых данных» лингвистами ещё не

изучена (выделено мной — М.Л.).

На этом фоне, опираясь на веские аргументы, на

наш взгляд, в работе совершенно справедливо акцени-

руется три основных вопроса: 1) на сходство нынешних

цова-тушин и цанар, упоминаемых в древнегрузинских

письменных памятниках; 2) на принадлежность цо-

во-тушинской языковой единицы к картвельской – как

преемника цанарского диалекта, 3) на перемещение ны-

нешних предков чеченцев и ингушей с юга на север.

60

Делать такие акценты автору позволяют преиму-

щественно картвельские лингвистические данные,

согласно которым: предки вайнахов, направившись с

юга, надолго остановились на территории нынешней

Восточной Грузии. Соответственно, именно в это вре-

мя происходит усвоение ими элементов речи местных

грузин – цанар, в окружении которых они проживают.

Затем, когда они покидают территорию Грузии и про-

двигаются дальше на север, «берут с собой» речь, кото-

рая в течение полутора веков уже несколько изменена

под влиянием картвельского диалекта тогдашних ца-

нар: 1\3 лексико-грамматической общности вайнахских

языков с цова-тушинским связана именно с этим перио-

дом» — указывает автор.

Со своей стороны отметим, что такая аналогия про-

слеживается во многих языках мира – например, предки

современных цыган, покинув их историческую родину

Индию и через Иран оказавшись в Византийской Импе-

рии, начали вести кочевой образ жизни. Соответствен-

но, цыганский язык, который принадлежит к индоарий-

ской языковой группе (и близок к индийским языкам,

таким как пенджаби, бенгали или хинди), испытал вли-

яние византийского греческого языка, как в лексике, фо-

нетике, так и в морфологии-синтаксисе.

В XV-XVI веках цыгане (которые в силу своего свое-

образного образа жизни не ассимилировались в Визан-

тии) направились в другие европейские страны и уходя,

тоже «взяли с собой» свою же речь – тоже измененную,

но уже под влиянием греческого языка. Сегодня цыган-

ский язык (романи шиб), конечно же, по-прежнему яв-

ляется языком индоарийской группы, однако имеет 1/3

61

лексико-грамматической системы общую с византий-

ским греческим.

Правомерной нам видится и другая точка зрения,

высказанная госпожой Белой Шавхелишвили: «Если

пристально приглядеться к этно-культурологическим

ценностям нынешних чеченцев и ингушей, то нетрудно

убедиться в том, что они издревле имели генетический

стержень, который мог конкурировать с любым из его

окружения (вспомним падение Урарту). Несмотря на

длительный срок их пребывания на территории Грузии,

полного слияния этих этносов с местной культурой и ге-

нетикой не произошло... Учитывая амбиции и менталь-

ную конкурентоспособность с обеих сторон, поняв, что в

любой конкуренции всё же превалирует идентичность,

они избрали новую политическую платформу, и напра-

вились на север в поисках свободных земель для посто-

янного проживания» (выделено мной – М.Л.).

В данном случае основной причиной смены места

проживания было не падение государства (как это, на-

пример, произошло в Византии), а сильная государ-

ственная структура и консолидация грузинской обще-

ственности.

Таким образом, взгляды, высказанные в статье, еще

раз доказывают, что лингвокультурно-исторический

мир картвелов и горцев Кавказа един и изначальное их

развитие тоже шло органично.

Михаил Лабадзе

Док. Фил. Наук, профессор Грузинского университета им.

Андрея Первозанного

Патриаршии Грузии,

Тбилиси

62

ВОПРОС ВОПРОСОВ: ПОЧЕМУ В ЯЗЫКАХ

ЦОВА ТУШИН И ВАЙНАХОВ ТАК МНОГО ОБЩЕГО?..

Вопрос, который мы хотим предложить нашему чи-

тателю, весьма сложный и своими корнями так далёк

от нашей действительности, что его исследование уже

изначально вызывает некое недоверие, скорее диском-

форт, так как нам предстоит доказать, что наш интерес

не беспочвенен, а сама постановка вопроса уже долгое

время требует ответа на основе логически аргументиро-

ваных фактов.

А интрига в том, что на протяжении нескольких ве-

ков и путешественники, и учёные пытаются объяснить,

как получилось, что вайнахи и цова-тушины (бацбийцы),

этносы с разной генетикой и историческим прошлым, в

речи имеют настолько много общих лексико-граммати-

ческих точек соприкосновения, что их языки включены,

как родственные, в одну группу, называемой нахской.

Сами грамматические реалии чеченского, ингуш-

ского и цова-тушинского языков, которые лежат на

поверхности, особых сомнений не вызывают, т.к. есть

1/3 общей вайнахско-цова-тушинской лексики и, что

важно, общей грамматической структуры. Однако, все

остальные культурологические особенности, подтверж-

НОВОЕ ВИДЕНИЕ НЕКОТОРЫХ ЭТНО-ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ВОПРОСОВ

63

дающие их возможное генетическое родство настолько

далеки друг от друга, что, на наш взгляд, вопрос надо ис-

следовать заново.

Все имеющиеся по сей день исследования (А. Шиф-

нер, Н. Кадагидзе, Ю. Дешериев, Р. Гагуа, К. Чрелашвили и

др.) были проведены с учётом только вайнахских языко-

вых данных. Из них наиболее полномасштабная работа

по цова-тушинскому (бацбийскому) языку была проде-

лана проф. Ю.Д. Дешериевым («Бацбийский язык», 1953

г.), который был этническим чеченцем, и не удивитель-

но, что изучая данную речь, он отталкивался именно от

того лексико-грамматического материала, который был

ему больше понятен и близок. Исследования с учётом

общекартвельских языковых данных лингвистами ещё

не проводились, хотя, надо отдать должное, в последнее

время этот вопрос грузинскими учёными на повестку

дня всё же был поставлен (М. Табидзе, Т. Путкараде и др.).

Свой интерес они обосновали тем, что, например, изуче-

ние русского языка было бы неполным проводить без

учёта общеславянских языковых реалий. Этот аргумент

возник в процессе лингвистических исследований, кото-

рые проводились в Грузии в последнее десятилетие, т.к.

были установлены языковые особенности, восходящие

ещё к эпохе становления архаичной картвельской речи.

Надо заметить, что вопрос, которым мы заинтересо-

вались, и он тесно перекликается с интересами наших гру-

зинских коллег, напрямую связан с историей продвижения

пра-нахов (т.е. исторических вайнахов) с юга на север. Для

этого необходимо обратиться к первоисточникам и про-

64

чертить траекторию их продвижения на Кавказ, чтобы

найти такие точки соприкосновения, которые смогли бы

установить логическую связь между двумя генетически

разными этносами (чеченцами, ингушами, с одной сторо-

ны и цова-тушинами (так называемыми бацбийцами) – с

другой), сохранившими языковой код, который так слож-

но разгадать уже на протяжении многих десятилетий.

Начнём с того, откуда пришли предки вайнахов на

Кавказ?..

Согласно источникам, чеченцы и ингуши (некогда

одно племя) изначально имели общие корни в Малой

Азии: «В отдаленнейшую эпоху Северный Кавказ был за-

селён двумя потоками народа: одним – двигавшимся по

западной окраине Кавказа, другим – по восточной. Оба

эти потока родственны народностям Малой Азии...». Эту

цитату, ставшей общей для многих именитых учёных

(Ив. Джавахишвили, Г. Меликишвили, Е. Крупнов, В. Бу-

нак и др.) мы привели сознательно, т.к. она необходима

для того, чтобы правильно определить путь продвиже-

ния предков древних племён на Кавказ.

Данные археологии свидетельствуют о том, что

двигаясь в сторону Кавказа, племена предков вайнахов

оставляли определённые артефакты (сегодня они из-

вестны, в основном, из древнегрузинских письменных

источников), с которыми впоследствии их можно было

бы идентифицировать. Есть связующие этнонимы, то-

понимы и какие-то народные предания, которые не

дали этой связной нити прерваться. Поэтому, давайте

вместе проанализируем каждую деталь, не только хро-

65

нологически, но фактически, ибо они протягивают це-

почку, которая должна привести к логическому обосно-

ванию любой нововыявленной информации.

Итак, акад. Ив. Джавахишвили, исследуя про-

то-хетские (хурито-урартские) и другие древние

источники, указывает, что «...при сравнении их с гру-

зинскими и северо-кавказскими этническими и топо-

нимическими наименованиями, их родство не вызы-

вает сомнения» (1. – с.40.). Мы разделяем эту точку

зрения уважаемого автора, более того, полагаем, что

продвижение их через Средиземноморский Бассейн к

северу, в направлении Кавказа, было долгим и непро-

стым, ибо этот процесс проходил в окружении разных

языков, культур и коммуникаций.

О том, как это происходило уже много написано,

поэтому этот вопрос мы опустим. Однако, ещё раз под-

черкнём, что на пути своего продвижения, каждый из

них оставлял свой определённый след. Из письмен-

ных источников известно, что артефакты оставили и

предки вайнахов в виде топонимов и этнонимов. Это

примерно V – IV вв. до н.э., когда государство Урарту

приходит в упадок. Согласно историческим справкам,

в этом процессе немаловажную роль сыграли и прото-

нахи, в результате чего, на территории бывшего Урар-

ту вырастают различные мелкие царства Нахчири,

Нахсуане, Нахатри, Нахриа-Нихании, Нахичиван и др.

В научной литературе указано и то, что их население

(нахчири, дзурдзуки, кавкасиане) объединял один

язык и общие интересы (1. – с.40.).

66
Локализация протонахов на этой территории соглас-
но топонимике – очевидна, т.к. в научной литературе они
идентифицированы полностью, и эта информация со-
мению не подлежит (К. Патканов, Ив. Джавахишвили, Н.
Марр, И. Дьяконов и др.). Точно сказать, когда полностью
покинули протонахи территорию бывшего Урарту – сей-
час сложно, однако приблизительно можно датировать
II-I в. до н.э., т.е. до появления там предков сегодняшних
армян и образования нового государства Армения.
Надо заметить, что задолго до этого времени на тер-
ритории Кавказа уже существуют первые грузинские
государства – сначала Колхида (VI до н.э.) и затем – Ибе-
рия (IV в. до н.э.).
К периоду процветания Иберии относится знаме-
нательный факт, который необычайно примечателен
для исторических грузин и вайнахов – это женитьба
первого грузинского Царя Парнаваза (Фарнаваза) на
девушке из племени дзурдзуков (конец IV в. до н.э.).
Он описан во многих источниках, поэтому мы только
добавим информацию, предоставленную проф. Г. Ан-
чабадзе о том, что «этот брак оказался династийным,
т.к. династия грузинских царей была продлена его сы-
ном Саурмагом» (5. – с.35.).
Немного о терминах: согласно источникам, пред-
ков чеченцев и ингушей называют *пра-нахи, позже
– *нахчири, *кавкасиане и *дзурдзуки (а ещё позже
– к ним добавились термины гIалгIай (груз. гIлигI-
вы) и кисты). По свидетельству В. Гамрекели, после
нахчири, термин *кавкасиане из них самый древний
67
(11. – 23.), и «под термином *кавкасиане грузинская
средневековая историография подразумевает реаль-
но существовавшие в древности племена и общины.
Одновременное сосуществование этих терминов, объ-
ясняется тем, что это родственные племена и в неко-
торых источниках иногда даже заменяют друг друга»
(11.-27). По-видимому, термин кавкасиане вначале
был общим, как для предков вайнахов, так и других
племён (в том числе и предков дагестанцев, адыгов
и др.), которые группами стали появляться на Кавка-
зе и имели общие интересы. Однако позже, наряду с
дзурдзуками, по-видимому, он закрепился только за
чеченцами и ингушами, подчёркивая, тем самым, их
приоритет и определённую генетическую общность.
Официально, согласно исследованиям, появление
*нахчири-кавкасиан-дзурдзуков, т.е. предков вайна-
хов на той территории, где они сейчас живут, датиру-
ется II-I вв. до н.э.
Общеизвестно, что историческая Иберия была по-
делена на множество княжеств, каждое из которых
имело право оспорить царский трон, объединявший
страну первых картвелов (грузин). Так случилось и
при царе Саурмаге. Ввиду перманентной вражды и
попыток оспорить трон, который по сути закономер-
но перешёл к нему от отца Парнаваза, царю Саурмагу
приходилось его защищать, и для этой цели он неод-
нократно прибегал к помощи родных по линии своей
матери – дзурдзуков. В этом отношении примечатель-
на справка Леонтия Мровели о том, что сын Парнаваза
68
Саурмаг (III в. до н.э.), после очередного заговора, сумев
вернуть свой трон с помощью своей материнской род-
ни, в знак самозащиты, поселил их на довольно боль-
шой территории тогдашней грузинской Иберии – вот
справка из хроники «Жизнь Картлийских царей» (IX в.
н.э.): „მაშინ ამან საურმაგ წარმოიყვანნა იგინი (ძურძუკნი –
ბ.შ.) ყოველთა კავკასის ნათესავთა ნახევარნი, და რომელნი-
მე მათგანნი წარჩინებულ ყვნა, და სხუანი დასხნა მთიულეთს,
დიდოეთითგან ვიდრე ეგრისამდე, რომელ არს სუანეთი, და
ესენი დაიპყრნა მისანდობელად თჳსად, დედულნი“ – букв.
«Тогда же Саурмаг привёл их (дурдзуков – Б.Ш.) с со-
бой половину из рода всех кавкасианов и некоторых
из них выделил и посадил в Мтиулети, от Дидоети
до Эгриси, которая есть Суанети, и признал их свои-
ми, как родных матери (своей)...» (4.)1. Покрыв такую
большую территорию новыми поселенцами, царь Са-
урмаг надолго укрепил свою власть, ибо он мог во-
время предотвратить любые попытки покушения на
трон со стороны других княжеств.
С точки зрения сегодняшнего государственного
правления, можно предположить, что это были пер-
вые шаги по созданию дополнительных структур,
которые служили безопасности правления государ-
ством. Наличие в разных регионах страны лиц, ко-
торые могли доставлять сведения о намечающемся
заговоре, несомненно помогало правителям предот-
вратить надвигающуюся беду. Возможно поэтому, в
последствии, династия грузинских царей ещё долго
1 https://wikisource.org/wiki/
69
не была предметом активного оспаривания со сторо-
ны соседних княжеств.
И здесь мы видим некий казус: если грузинский
царь Парнаваз женился на девушке из племени дзурд-
зуков (из рода *нашха-кавкасианов) в IV в. до н.э., а
первые артефакты поселения предков вайнахов на Се-
верном Кавказе датируются всего лишь II – I в. до н.э.
(И. Дьяконов, Ив. Джавахишвили, Г. Меликишвили, Н.
Я. Марр, Е. Крупнов, В. Гамрекели, В. Латышев и др.), то
напрашивается вывод: этот брак состоялся ещё в тот
отрезок времени, когда дзурдзуки проживали на тер-
ритории распавшегося государства Урарту в так назы-
ваемых царствах Нахчири, Нахсуана, Нахчеван и др. – и
это был IV в. до н.э. Этот факт многое разъясняет.
Мы полагаем, что сам факт поселения царём Саур-
магом дзурздуков в своём государстве – в тогдашней
Иберии, по-видимому, открыл дорогу на север и тем,
кто ещё оставался жить в так называемых царствах на
территории распавшегося Урарту. Возможно поэтому,
на основании анализа топонимов Нахчири, Нахсуане,
Нахриа-Нихании, Нахичиван и др., акад. Ив. Джава-
хишвили сделал вывод, что «...магистраль направле-
ния передвижения этих племён (предков вайнахов
– Б.Ш.) была с юга на север» и что «восточные провин-
ции Восточной Грузии некогда были заселены чечен-
скими племенами» (2. – с. 47).
Если мы хронологически сопоставим эпоху цар-
ствования царя Саурмага и время фиксации артефактов
*пранахов на территории Грузии, а затем – на Северном
70
Кавказе (территория нынешней Чечни и Ингушетии),
то разница между ними более чем полтора века. Этот
промежуток истории в древних источниках почти не
освещается, поэтому представить всю картину рассе-
ления этих племён сейчас очень сложно, но точно мож-
но сказать, что на протяжении полутора веков предки
вайнахов (*нахчири, *кавкасиане, *дзурздуки) просто
так – в никуда, исчезнуть не могли!. Принимая во вни-
мание сравку Леонтия Мровели, и по нашему глубо-
кому убеждению, они на время осели на территории
тогдашней Грузии (Иберии), а позже поэтапно стали
продвигаться к месту сегодняшнего их расположения.
Суммируя все изложенные выше факты, это так и
есть, т.к. согласно исследованиям почти всех учёных,
которые позже изучали данный вопрос, их след в Гру-
зии реален (П. Услар, Н. Марр, Ю. Дешериев, А. Генко, Н.
Волкова и др). Хотя, надо сказать, что в истории Древ-
ней Грузии промежуток времени передвижения пред-
ков вайнахов через Грузию рассматривается фрагмен-
тально – только в виде краткой информации.
Территория Грузии, которую приблизительно от-
метил Леонти Мровели, была уже задолго очерчена
грузинскими правителями, как государства со множе-
ством мелких княжеств и общим языком – т.е. разго-
ворная речь местных племён была единой и, думаем,
что в настоящее время в виде субстрата осела в диа-
лектах архаичного единого картвельского языка – в
древне-грузинском, мегрельском, сванском и цова-ту-
шинском (бацбийском) языках.
71
Исходя из выше изложенного, в процессе работы
над данной темой встал другой вопрос: если действи-
тельно траектория передвижения предков вайнахов
проходит через Грузию, то получается, что в течение
долгого времени они жили в окружении местных або-
ригенов (архаичных картвелов – предков грузин).
Кто же были то население, в окружении которых
проживали пришельцы? Самые первые сведения о
цIанарах в форме санар, даёт Птоломей в своём «Учеб-
нике географии» – вот его слова: «Выше Кавказской
Албании живут санары» (т.е. цIанары), согласно араб-
ским источникам «вся Кахетия носила название ЦIа-
нарети» (13. – 1.). Эту же мысль развивает академик
Ив. Джавахишвили и отмечает: «Надо полагать, что
место проживания цIанар был Центральный Кавказ:
Дариальское ущелье, а также водораздел Лиахви-Ар-
донского хребта и земли вокруг коммуникаций от
Пшав-Хевсурети до границ с сегодняшней Чачан-Ки-
стети» (1. – 27.). Исходя из этого, можно полагать, что
эта территория могла включать всех горцев Восточ-
ной Грузии и часть низин Кахети. Всё население этого
бассейна исторически известно, как цанары (цIанары),
говорившие на общем архаичном картвельском наре-
чии. В ряд терминов цIан и цIанар входят *цIобены (>
цIовы), *цIилкIане (*цIиркIане), цIобени, цIабани, а за-
тем – *бацIаби (> бацби) (Б.Ш.). Территорию распро-
странения речи тушин Общества Цова (ЦIова) акад.
Ив. Джавахишвили охарактеризовал так: «Есть ли со-
мнения в том, что топонимы ЦIобени, Хатис-ЦIобени
72
(хатIи – груз. «икона» – Б.Ш.), ЦIубени, ЦIобонос-мта
(мта – груз. «гора» – Б.Ш.) и этноним цIова, в своё вре-
мя простиравшиеся вплоть до сегодняшнего Душети,
связаны с цовами (цIовами), населявшими ущелья Ле-
хур-Ксани и Арагви-Иори» (2. – 48.).
Таким образом, вновь заселившиеся предки вай-
нахов проживали в окружении картвельских цIанар и
речевые навыки, которые они могли приобрести в ре-
зультате коммуникации с местным населением, тоже
принадлежали именно им. Исследования топонимов
и некоторых лексических единиц, проведённые акад.
Ив. Джавахишвили и точка зрения акад. Ак. Шанидзе,
дают нам основание полагать, что речь цIанар, долж-
но быть, была та, которая сохранилась у сегодняшних
тушин населения Общества Цова (ЦIова), т.е. цова-ту-
шин). Именно их труды послужили основой при уста-
новлении нами единой лингвистической цепи между
основами *цIан... и *цIов > цIобани > ба-цIара > *ба-
цIа-би > бацби и др. (см. статью «Ещё раз о терминах
туши (თუში), цова (წოვა), бацби (ბაცბი)» – 2014), где
при реконструкции основ легко просматривается их
общее происхождение. По-видимому, тот архаичный
картвельский говор, посредством которого шла ком-
муникация вновь поселившихся предков вайнахов
с местным населением, и есть речь сегодняшних цо-
ва-тушин. Если учесть общие языковые реалии, кото-
рые бытуют в языках вайнахов и цова-тушин по сей
день, их связь с речью картвельских цIанар вполне
очевидна.
73
Давайте реально поразмыслим: промежуток между
временем женитьбы грузинского царя Парнаваза на де-
вушке из дзурдзуков (конец IV в. до н.э.) и артефактами
предков вайнахов там, где они сейчас проживают (II-I
в.в. до н.э.) – более чем полтора века. Те справки, кото-
рые имеются в античной историогрфии, нанизываются
одна на другую и дают картину, которая указывает весь
путь продвижения *кавкасиан-дзурдзуков на север, а их
речь – объясняет, что они на какое-то время осели в Гру-
зии. Грузинская генетика и идентичность тушин – цова
(цIова), думаем, что уже не вызывает сомнения. А факт
следа предков вайнахов в Грузии тоже неоспорим – тем
более, что по времени он не так уж и краток.
А иначе невозможно объяснить то, как в языках
вайнахов и цова-тушин, имея при этом разный гене-
тический код, оказалось так много общего в лексике и
грамматике – более того, почему их реконструкция так
закономерно отражена в виде множества параллелей в
древне-грузинском языке!?..
Надо заметить, что тот промежуток времени, кото-
рый племена исторических вайнахов могли жить в пре-
делах тогдашней Иберии, вполне достаточен для того,
чтобы от местного населения перенять какие-то зна-
ния разговорной речи и, одновременно, сохранить свою
собственную идентичность. По-видимому, так и прои-
зошло, ибо та 1/3 часть лексики и грамматической си-
стемы, которые отмечены, как общие в цова-тушинском
(и частью в др-грузинском) и вайнахских языках, без со-
мнения можно отнести именно ко времени пребывания
74
*пра-нахов (*кавкасианов и *дзурдзуков) на территории
Древней Иберии.
Разговорная речь их носителей с тех архаичных
времён конечно же претерпела трансформацию, одна-
ко, учитывая сам факт наличия определённых лекси-
ко-грамматических параллелей в языках сегодняшних
вайнахов, можно предположить, что именно местная
речь могла повлиять на язык дзурдзуков, поселённых
в Иберии. Мы полагаем – и это очевидно, что продол-
жая свой путь из Грузии на север в поисках новых зе-
мель для постоянного места проживания, родствен-
ные друг другу *кавкасиане-дзурдзуки-глигвы-кисты
уже говорили на смешанном с тем из архаичных карт-
вельских говоров, где непосредственно проживали.
Точка зрения акад. А. Шанидзе является прямым тому
доказательством – вот его слова: «Вероятно речь на-
селения Восточной Грузии, была схожа с той, которая
по сегодняшний день сохранилась у тушин Общества
ЦIова» (6. – жур. «Мнатоби» – 1970г.), т.е. наличие опре-
делённой лингвистической общности между языками
вайнахов и цова-тушин этим и объясняется.
Надо заметить, что в истории лингвистики, до
начала научных исследований в целом, этногенети-
ческое родство определялось наличием общих язы-
ковых реалий, поэтому в силу прозрачности наличия
лексико-грамматических ресурсов, вопрос родства
цова-тушинского и вайнахских языков никогда не
вызывал сомнения. Их лингвистическое родство не
вызывает сомнения по сей день; его отмечали почти
75
все учёные, кто занимался этими языками (А. Шиф-
нер, П. Услар, Н. Марр, А. Чикобава, Р. Гагуа, К. Чре-
лашвили и др.), однако, видя такой большой процент
грузинских языковых параллелей в цова-тушинском,
многие из них считали их заимствованными. Надо
понимать, что заимствовать 2/3 лексики просто
невозможно, особенно если эта лексика одинаково
древняя, как для грузинской, так и для цова-тушин-
ской речи. Кстати, в некоторой степени, она легко
просматривается и в той 1/3 общей с цова-тушинами
вайнахской лексике.
Хотя, надо заметить, что определённые сомнения
учёных всегда вызывала генетика носителей нахской
группы языков. Именно поэтому исследования были
продолжены в разных направлениях смежных наук
– в археологии, истории, этнологии и антропологии.
Историко-археологические артефакты подтверди-
ли аборигенность населения Тушети по всем Обще-
ствам – ЦIова, ПIирикити, ГомецIари и ЧагIма (В. Ла-
газидзе, А. Шавхелишвили и др.). К ним добавились
первые, серьёзные исследования известного грузин-
ского антрополога Л. Шарашидзе, который, изучив
черепа вайнахов и тушин (цIова, чагIма), обнаружил,
что черепа тушин далеки от вайнахских и наиболее
близки к кахетинским (Восточная Грузия) (8. – 273-
274.), а сегодняшние анализы ДНК вовсе сняли все
эти подозрения.
Исторические документы свидетельствуют и о
том, что предки вайнахов на протяжении долгого вре-
76
мени очень старались осесть на территории Грузии –
особенно с тех пор, как их численность возросла. Это
делалось не всегда мирным путём, однако, по-видимо-
му, все их попытки были тщетны, так как у грузин есть
одна очень значимая черта – они сплетаются воедино,
когда их родине грозит опасность (мы к этому вопросу
ещё вернёмся).
Хотя, мы думаем, что причина, по которой предки
вайнахов не прижились в Грузии более глубока, чем
это представляется на первый взгляд: если пристально
приглядеться к этно-культурологическим ценностям
нынешних чеченцев и ингушей, то нетрудно убедиться
в том, что они издревле имели генетический стержень,
который мог конкурировать с любым из его окружения
(вспомним падение Урарту). Несмотря на длительный
срок их пребывания на территории Грузии, полного
слияния этих этносов с местной культурой и генетикой
не произошло – и вот почему: 1) другая идентичность,
которая оказалась доминирующей; 2) картвельские пле-
мена, в силу разных причин (государственность и иден-
тичность населения, восприятие им своей территори-
альной целостности, которая сформировала их нацию,
культурная и генетическая общность и т.д.) были более
сильны ментально и диктовали окружающим свои пра-
ва на ту землю, на которой проживали.
Учитывая амбиции и ментальную конкурентоспо-
собность с обеих сторон, поняв, что в любой конкурен-
ции всё же превалирует идентичность, основная масса
предков чеченцев и ингушей, по всей видимости, поня-
77
ли чуждость собственного самосознания в том окруже-
нии, где находятся и для себя решили прекратить бит-
ву за место проживания на той территории, которая им
чужда. Думаем, что они избрали новую политическую
платформу, продиктованную собственной идентич-
ностью. Судя по письменным источникам, для одних –
вольно, а для других невольно и по принуждению, им
пришлось покинуть Древнюю Иберию и продолжить
путь на север в поисках свободных земель. Этот путь для
предков вайнахов тоже был нелёгким, т.к. не все земли
по ту сторону Кавказского хребта были свободны (об
этом тоже много написано).
Повторимся: уходя из Грузии, предки вайнахов взя-
ли с собой местные языковые знания, которые у них
выработались в результате коммуникации с местным
населением за почти два века. Об этом свидетельству-
ет множество топонимов, которые появились после их
поселения на новом месте – и многие из них связаны с
архаичными картвелами. По этим топонимам даже мож-
но проследить хронологию их поселения по территории
нынешней Чечни и Ингушетии. Об этом свидетельству-
ет материал, взятый нами из четырёхтомника «Топони-
мия Чечено-Ингушетии» Ахмета Сулейманова (3.). Его
можно поделить на несколько групп:
1. Термины, связанные со старыми, насиженными
местами в Грузии – теми поселениями, которые они по-
кинули (таких эпонимов много; к стати, этот метод из-
вестен в мировой практике с давних пор, например, с.
Марткопи, которое четыре века назад появилось в Фе-
78
рейдане (Иран) после насильного переселения грузин
персами из Грузии в Персию):
ЧIартал – топоним в Ингушетии (ср. груз. с. ЧIартали
– близ г. Душети), КIесала – село у р. Шаро-Аргун в Чечне
(ср. груз. башни КIесело – в Тушети), Мецхал – село в Ин-
гушетии (ср. груз. мерцхали «ласточка»), Гиелта – село
в Ингушетии (ср. груз. с. Гвилети в Грузии), АлпиетIа –
урочище в Акки (ср. груз. алпIиети «альпийская зона»,
Армациехие – топоним в Ингушетии (ср. груз. Армаз-
цихе – древний г. Армази (столица Иберского царства,
разрушенного арабами в 8 в. н.э.»), КашетIи – могильник
рядом с с. Гехи (ср. груз. село Квешети), Пешха – обще-
ство, которое граничило с селом Нашха в Чечне (ср. груз.
пшави – горцы Восточной Грузии), АрагIо–Хий (река в
Ингушетии, ср. груз. р. Арагви), Аьрзие – село в Ингуше-
тии (ср. арцIиви груз. «сокол»), Цих – вершина Ольгети в
Ингушетии (ср. груз. цихе «крепость», груз. алгвети – от
сл. алаги «место»); Шалажи – селение в Чечне (ср. груз. с.
Пшавели); Кхуоруоттах – село в Чечне – букв. «осевшие
из местности Кхуоруотт» (ср. груз. с. Корети, ц-т – Ко-
рита), Сахана – село в Чечне (ср. груз. с. Сахано), Шуьн-
ди-ч1ож – урочище Шуьнди в Чечне (ср. груз. с. Шинди-
си < от груз. швинди «кизил»), Барснаха – развалины в
Чечне (ср. груз. с. Барисахо в Хевсурети), Эпарашка – наз.
русла в Чечне (ср. груз. с. Апени и урочище Апени в Лаго-
дехском р-не Грузии), Мецех чу – село в Чечне, выходцы
из с. Муцо (Грузия – Хевсуретия), здесь же Мецан Кеш-
ниш – букв. «кладбише Мецехинцев»; Ожанчу – в сторо-
ну с. Ожан в Чечне (ср. груз. с. Ожио в Кахети); Тержил
79
дукъ – Тержил хребет (и Тержил г1ала – «башни Тер-
жил») в Чечне (ср. груз. г. Терджола в Западной Грузии);
Фаранз-кхелли – «город-крепость Фаранза» (ср.: Парна-
ваз (Фарнаваз) – имя первого царя Иберии), топоним в
Чечне (ср. груз. Парнаваз + чеч. кхелли «крепость, стро-
ение»); ГиелиетIа – у с. Кериста в Чечне (ср. груз. с. Гве-
лети в Мтиулети); Ардалоша бIа бохайа кIаг – топоним
в Чечне, живут выходцы из с. АрдотIи (Хевсуретия) –
чеч. их называют ардалой; ; Куьштана – топоним в Чеч-
не (ср. др-груз. киштIи, кистIи «кулак, единичный удар»
(10. – т.2, с.531.); Накаригие – так чеченцы называют с.
Анатори в Хевсуретии (ср. гора Накерала в Грузии Хев-
суретии); ЧIентой – с. в Чечне (ср. груз. с. ЧIонтио в Ту-
шети); КIахи эвла – в Чечне (ср. груз. – букв. КIахети +
чеч. эвла «аул»); Лазар чу – в Чечне: по сведению А. Су-
лейманова – это «впадина, где стояли отары тушинца
Лазаря»; КуогIачоь – топоним в Чечне (ср. груз. кохи
«шалаш» + суф. чоь);
2. Топонимы, связанные с религией (многие из них
состоят из грузино-вайнахских лексических основ): Ги-
ерг-Арие – святилище в честь св. Гиоргия в Ингушетии
(арие вайн. «долина»), Гоьрга хьех – пещера св. Георгия
(ср. вайн хьех и груз. эхи «пещера»), ИгI-ЖIарие – святи-
лище «К нижнему кресту» (вайн. ИгI – от сл. игIахь «вниз»
и жIаар «крест» – ср. груз. джвари «крест»), ЦIиет-Лам –
«священная гора» в Акки (ср. груз. цIминда «святой» и
вайн. лам «гора»), ЖIагт1а «На Кресте» в Акки (ср. груз.
джварта «на крестах», Йоккхача Моцкъата – «Большой
Моцкат» в Ингушетии (инг. д-оккха «большой» и Моц-
80
къата – ср. груз. модзгIварта «священнослужители» от
груз. модзгIвари «священник»), Элгаз-Дукъ «Культовое
место» в Чечне (вайн. дукъ «горный хребет» и Элгаз (ср.
груз. элгаци «церковь»), МогI-жIарие «К верхнему кре-
сту» – развалины у села Хьевхьа (ср. груз. магIали джва-
ри «высокий крест»); ЦIен дукъ – «хребет божества» (ср.
груз. цIминда «святой»), Гоьрган цана «Покос Георгия»
– покосные угодия служителей церкви (вайн. цана «по-
кос»), Керистие – село в чеченском в Хилдихаро (от груз.
кристIианули (христианское); по ведению А. Сулеймано-
ва его население самыми последними приняли ислам и
называют себя потомками грузин; Тиекъаш меттиг – по-
клонное место древних богов в Чечне – ср. ц-т текъила
(от груз. такъвани «поклонение»); ЦIела – «Божье уще-
лье» в Чечне (ср. груз. цIминда «святой»; ГиелиетIа – в
Чечне (ср. груз. Гелати – святой Храм в Грузии); Нохараста
– в Чечне, рядом с Ножай-Юртом; А. Сулейманов его свя-
зывает с «церковным обряд Евхористия – причащением,
одним из семи таинств Христианства» (3. – с.13.); ЦIенчу
мехка – в Чечне (ср. груз цIминда «святой» + чеч. мехка
(ср. груз. диал. мкхаре «край»); Меши-хи – «молочная
вода» священная река в Чечне – по сведению А. Сулей-
манова «вода эта была травящей, т.к. у этой реки распо-
ложен город мёртвых. Здесь же развалины другого аула
Мешиех, где по-видимому жили др. евреи, т.к. с евр. Ме-
шиах «посланник бога», а в груз. «смертельные действия
чертей на могилах» (ср. груз. меши «место, где черти у
могил проводят свои таинства, плохое место» (10. – 1, с.
494); ЦIен-пхьеда – в Чечне, букв. «святое село», которое
81
по мнению А. Сулейманова «связано со святилищем Цая,
куда предварительно клали покойников в полном бое-
вом вооружении и с пищей, а затем помещали в склеп»
(14.); ср. ц-т цIин пхье «святое село» (ср. груз. цминда
«святой» + *со-пели «поселение»), где по-видимому,
было подобное святое место, предназначенное для той
же церемонии, что и в Чечне (ср. Святое место в Храме
гроба Господня, где было уложено тело Иесуса Христа
после снятия с креста в Иерусалиме); ЖIарие – топоним
в Чечне: букв. «крест» (ср. груз. Джвари «Храм св. Креста
во Мцхета»); ДелиетIа – «Культ Верховного бога Дела в
Чечне» (ср. чеч. Дала «бог», груз. богиня Дали); Моцкъ-
ара ара – поляна в Ингушетии (ср. груз. мецкъери «опо-
лознь» + чеч. ара «поляна», по-видимому, полученная в
результате ополозни горы); Паскайн ирзуо – «Поляна
Пасхи» – букв. счастье паски (ирз «счастье, радость») в
Чечне (ср. груз. пIаска); Фаранз кхеллира тишол цIив –
Святилище в честь Фаранз-кхелли – в Чечне (это перевод
А. Сулейманова; наш перевод: «Святилище, созданное
Фарнавазом в честь богоматери» – и все слова находят
полную параллель в груз.: Парнаваз (имя царя Иберии),
чеч. кхеллира (груз.-диал. кхмнили «созданный», чеч.
тишоли – груз. Хвмтисмшобели «богоматерь», чеч. цIив
– груз. цIминда «святой»); Тушигеран бIов – А. Сулей-
манов: «4-этажная башня, принадлежащая тушинам»
(ср. груз. туши «горцы, живущие на границе с Чечнёй»
+ чеч. бIов «башня»), Тишол цIив – «святилище богома-
тери» (ср. груз. Хвмтисмшобели > Тишоли «богоматерь»
+ цIив – груз. цIминда «святой») и Лам-Тишуол – «Гора
82
Тишоли» «Гора Богоматери»; ЦIамада – топоним в Чечне
(ср. груз. цIминда «святой»); Цихара цана – «Покосы при
башнях» (ср. груз. цихе «башня, крепость» + чеч. цана
«покосы»); Ирзие Юххие – топоним в Чечне, букв. «вбли-
зи Ирзие» (ср. груз. Армази (Армази — это имя верховно-
го божества в языческую эпоху. В его честь в Грузии был
построен храм и город); Гаьргача ара – топоним в Чечне,
букв. «Долина (Святого) Георгия» (ср. груз. букв. (ЦIмин-
да) Гиоргис арэ (груз. арэ «долина»); Кошта – в Чечне (ср.
груз. Кашвети – храм в Тбилиси); Циехьа – топоним у р.
Орга (ср. груз. цихе «крепость, башня»; Горгача – Храм
(Святого) Георгия (ср. груз. (ЦIминда) Гиорги); МозгIара
Iин – топоним в Чечне (букв. «там, где останавливались
священники» – ср. груз. модзгIвари «священник» + чеч.
– Iин (от Iа «остаться»); Олгаза – христ. Храм Олгаза (ср.
груз. храм Элгази) и др.
3. Модель топонимов, где использованы грузи-
но-вайнахские основы: Моцкъара (ср. груз. мецкъери
«ополозень»); Някисте – топоним в Ингушетии (ср. груз.
накистIари «место, где когда-то проживали кисты»),
Пхьарматтие – топоним в Ингушетии – «Кузница у паш-
ни» (ср. груз. Амирани – из мифа «О прикованном Ами-
рани»); Лурдж – «дорога в сторону с. Хьевхьа» (ср. груз.
лурджи «синий»), Хада-бордз – «Курган Хада» (ср. груз.
топ. Хада в Мтиулети (Вост. Грузия), ТIолие – «развали-
ны близ с. Басарча-Ялхара» (ср. груз. тIоли «равный»),
Кей-Лурджие – рядом с селом Хьехильге (вайн. КIай
«белый» и Лурджие (ср. груз. лурджи «синий»), Лурджи-
ети – «зимние стоянки скота» с. Итар-Кхелли (ср. груз.
83
лурджети «синева»), Миндар юххе – топоним: букв. «ря-
дом с Миндар» (ср. груз. миндори «поляна» и вайн. юххе
«рядом»), Агарах корта – «Вершина Агара» (ср. груз. село
Агара), Верга лам – «Гора Вярга» (вайн. лам «гора» и груз.
варги (из миф. – волчьи всадники, в сванском так назы-
вают продвинутых в обществе фамилии), Арскхин-гIала
у с. Пешха – «Крепость Арсакхи» (вайн. гIала «крепость»
и Арсакхин (род. пад. от груз. фамилии Арсакидзе (по-
строившего Храм «Светицховели»), Вармие лам – «Гора
Варами» (ср. груз. варами «бедствие»), Пешхойн лам –
«Гора Пешхой» (ср. груз. пшавели «пшав»), Керкен дукъ –
«Черкесский хребет» (ср. груз. кIеркIетIи «несгибаемый,
неразрушаемый» от которого произошло груз. черкези
«черкес»), Арта-т1е «На Арта» (ср. груз. топ. Артана), Тун-
тане – «Урочище у с. Теза-Кхала» (ср. груз. г. Тианети),
Муьшан-дукъ – «Мушан-хребет» в Акки (ср. груз. (сван.)
мушван «сваны»), ТоргIние Iин – название ущелья (ср.
груз. ТоргIвас абано – «Бани ТоргIва (имя)» в Тушети,
1ин – от вайн. Iиен «живший»), Къорен Бена «Ястреби-
ное гнездо» (бен – вайн. «гнездо» – ср. груз къорани «во-
роны»); Киир босса – топоним в Чечне (Киир > «Кериго»
– перевал к горе (Тушетия) + чеч. босса «спуск»); ТаштIи
– в Чечне: *Та-ш-тIи (от груз. мта «гора» + чеч. –ш (мн.
суф.) тIа – суф. «на»; < *мта-ш-тIа «на горах»); ЧIедбиллие
– топоним в Чечне (ср. груз. чIедва «ковать» + чеч. б-ил-
ла «наложить»), т.е. место, где занимались конкой; Цкъ-
ера босса – топоним в Чечне (ср. груз. цкъаро «родник» +
чеч. д-осса «сойти, спускаться»); Тиш-Цацах – топоним в
Чечне (< чеч. тиш «старый» + груз. цацхви «липа»); Ши-
84
шаг тиеддача – топоним в Чечне, Харачой (ср. груз. ши-
шаги «годовалый баран» + чеч. тиеда «резать»); Туташ
хьунах – топоним в Чечне (ср. груз. тута «тутовое дере-
во» + чеч. хьун «лес»); Хинкал кхол – «Хинкала лощина»
в Чечне, А. Сулейманов: «рассказывают, как крестьянин
после тяжёлой работы на своей пашне возвращался до-
мой, был голоден, уставший – заметил лощину и сказал
крестьянам: была бы до краёв эта лощина наполнена
хинкалами, я бы тогда наелся! Этот случай и отражён в
названии» (ср. груз. хинкIали «разновидность блюда»
+ чеч. кхол «лощина»); Туташ хьунах – топоним в Чечне
(ср. груз. тута «тутовое дерево» + чеч. хьу «лес»); Цъкуда-
рин Iам – «Пиявковое озеро» в Чечне (ср. груз. цIурбела
«пиявка» + чеч. Iам «озеро»); Муьдал гIала – в Чечне (ср.
груз. мурдари «хранитель печати» + чеч. гIaла «крепость,
башня") – по-видимому название связано с местом, где
помещались печати и документы; КIири лам – топоним
в Чечне (ср. груз. кIири «известь» + чеч. лам «гора» (туш.
лам «гора»); Макажойн кхашкаруо – гора в Чечне (ср. др-
груз. маканари «у края ущелья, яр, рытвина» (10. – 1, 447)
+ чеч. кхашкаруо (< кхаш «участки пахотной земли»);
Дженж1арие – топоним в Чечне (букв.«Овечий крест») –
чеч. джа «овцы» (ср. туш. же) + чеч. жIар (груз. джвари
«крест»); Чачаргин-чу – топоним в Чечне, букв. «в водо-
паде» (ср. груз. чанчкери «водопад» + чеч. –чу (послелог);
МоцIкъара босса – в Чечне, букв. «спуск у ополозни» (ср.
груз. мецкъери «ополознь» + чеч. босса «спуск») и др.
4. Модели топонимов, где просматриваются только
грузинские основы или те, которые вошли в вайнахские
85
языки через грузинский (возможно – через др-грузин-
ский): Оркъие – топоним в Чечне, аркъие «место для за-
хоронения» (Орк – Оркус «Божество смерти» – ср. груз.
акIлдама «место, где хоронили усопших»); Тутанда – то-
поним в Чечне (ср. груз. тута (тутовое дерево); Икалчу
– топоним в Чечне (ср. груз. экIали «заноза»); ХойриетIа
– пастбище в Чечне (ср. груз. Корети – село в Кахетии
(Восточная Грузия); Борцхолг-чоь «лощина, родовое
пастбище» (ср. груз. борцви «холм»); Кхуча, Хуча – топо-
ним в Чечне (ср. др. арм. хуча «крест»); Меркан-нение –
топоним в Чечне, А. Сулейманов: «Страна матери» (нана
«мать»), где проводились культовые мероприятияв пе-
риод пробуждения природы» (с.42) – ср. др-груз. нена
«мать», в Православии есть праздник груз. «Миркма»
(< мигебеба «встретить»), рус.«Сретение», проводится
15 февраля и означает привнесение младенца Иесуса в
Храм; слав. слово «сретение» – это «встреча» (т.е. встре-
ча человечества в лице старца Симеона с Богом); Мо-
гIал Кей – развалины 4-этажной башни (её иначе назы-
вали Туьйлиган гIала «каменная крепость»); топоним
в Чечне (ср. груз. магIали «высокий» + кей ( < тур. кей
«чужестранец» (10. – 2, 219.); Цацах – топоним в Чечне
(ср. груз. цацхви «липа»); Амкхелли – топоним в Чечне,
А. Сулейманов переводит как «Ама – поселение», хотя
в груз есть Амкари «объединение мастеров, мастер-
ские»; Верана – пастбище в Чечне (ср. груз. верани „за-
пущенный, заброшенный“); Барснаха – топоним в Чеч-
не, развалины бывшего поселения (ср. груз. с. Барисахо
в Хевсуретии); КIахьада – топоним в чеченском Харачое
86
(ср. груз. КIолхети (первое гос-во на Кавказе); Цухана
– топоним в Чечне (ср. груз. Цихе «крепость, укрепле-
ние»); Накаригие – так чеченцы называют с. Анатори
в Хевсуретии (ср. гора Накерала в Грузии Хевсуретии);
ЧIентой – с. в Чечне (ср. груз. с. ЧIонтио в Тушети); КIа-
хи эвла – в Чечне (ср. груз. – букв. КIахети + чеч. эвла
«аул»); Лазар чу – в Чечне: по сведению А. Сулеймано-
ва – это «впадина, где стояли отары тушинца Лазаря»;
КуогIачоь – топоним в Чечне (ср. груз. кохи «шалаш» +
суф. чоь);
Лаьшкара – топоним в Чечне (ср. груз. лашкари «от-
ряд»); Кочие – ср. груз. Качу «вершина горы в тушетской
Пирикити» и комплекс крепостей в 1,5 км к северо-вос-
току от с. Шатили (Хевсуретия); Оркъие, Аркъие – «ме-
сто для захоронения» (Орк – Оркус «Божество смерти»
(ср. груз. акIлдама); Арзухийшийшие – букв. «хребет,
на котором сидят орлы» (ср. груз. арцIиви «орёл» + чеч.
хийша «садятся»); ВармиетIа – топоним в Чечне (ср. груз.
варами «несчастье, беда» + тIа (послелог – на); Сатейн – в
Ингушетии (ср. груз. сатиано «дорога в Тианети»); есть
такие топонимы, где указаны фамилии грузинских вла-
дельцев: Мельница Марцвеладзе в Чечне – принадле-
жала богатому предприимчивому Марцвеладзе, где ис-
пользовался батрацкий труд; Хутор Ломидзе – топоним
в Чечне, «на ю-з станицы Щёлковской, где был хутор для
содержания скота и овечьих отар принадлежащий по-
мещику Ломидзе» (А. Сулейманов); Тушинская земля –
топоним в Чечне, А. Сулейманов: «арендованная земля
у богатых казаков на западе от с. Коби, где тушины дер-
87
жали многочисленные отары овец из Грузии», хотя мы
думаем, что этот термин по своему образованию более
древний, нежели период появления там казаков; Оржо-
никидзе ваьлла хьех – букв. «Орджоникидзе скрывался
где пещера», топоним в Чечне – А Сулейманов: «так на-
зывается место, где партизан Заурбек Исламов скрывал
Серго Орджоникидзе у р. Фарты» и др.
Многие из чеченских основ, представленных у А. Су-
лейманова не поддаются грамматической реконструк-
ции, что даёт возможность предположить, что они обра-
зованы ещё в те времена, когда в их речи превалировали
более архаичные языковые элементы, связанные с ре-
чью их далёких предков в Малой Азии.
Если присмотреться к данным топонимам, то заме-
тим, что в них можно просмотреть приблизительную
информацию об исторических этапах их образования
– так, к примеру: самые древние: КIахьада – топоним в
чеченском Харачое (ср. груз. КIолхети), Армациехие (ср.
груз. Армазцихе, позже – Гиерг-Арие – святилище в честь
св. Гиоргия и МогI-жIарие «К верхнему кресту» (ср. груз.
магIали джвари «высокий крест») Арскхин-гIала «Кре-
пость Арсакхи» от груз. фамилии Арсакидзе, Тунтане –
«Урочище у с. Теза-Кхала» (ср. груз. г. Тианети), ТоргIние
Iин – название ущелья (ср. груз. ТоргIвас абано – «Бани
ТоргIва в Тушети и т.д.
Анализ топонимов, проведённый нами, показал и
то, что предки вайнахов покидали Грузию поэтапно, т.к.
по ним можно просмотреть определённую хронологию
их передвижения. Создалось впечатление, что первыми
88
ушли *кавкасиане (нахчири) и назвались нохчий, а затем
остальные, называвшие себя гIалгIай (груз. гIлигIви).
Думаем, что таких топонимов в Чечне и Ингушетии
много больше – у А. Сулейманова мы насчитали око-
ло 300 единиц. Эта лексика свидетельствует о том, что
покидая Грузию, вайнахи (исторические *нахичи,*кав-
касиане, *дзурдзуки – предки и ингушей, и чеченцев од-
новременно) взяли с собой только позитивный настрой
и добропорядочные отношения, ибо нонсенс называть
именами врагов свои новые поселения и святые места.
В целом, каждый из представленных нами выше
топонимов находит параллели в цова-тушинском и, од-
новременно, их можно реконструировать при помощи
др-грузинского языка, ибо иначе невозможно поверить
в теорию их исконного единства. Чтобы не быть голос-
ловными, для примера, мы приводим реконструкцию
только одного топонима – ЧIартали:
Согласно сведениям С-С. Орбелиани («Словарь древ-
не-грузинского языка») и точки зрения акад. Ив. Джава-
хишвили мы установили, что:
1. основа данного слова *ч1а... (*чIа-кI/*чIа-г (где кI
// г – суффикс уменьшительности), имеют следующие
значения: лошадь, кобыла, ослица, т.е. представители
конской неблагородной крови и, как правило, самки (2.
– 47.);
2. основа *чIа... могла обозначать и самку, самца од-
новременно, а для других смежных значений использо-
вались различные аффиксы – уменьшительности, класс-
ные аффиксы (которые по мнению акад. Арн. Чакобава
89
исторически были свойственны и др.-грузинскому язы-
ку), например, *чIа-кI-и (кI – суф. уменьш.) «жеребёнок»,
чIа-р (*р – суф. кл. мн. ч.) «всадники», *чIа-р-та (та – груз.
словообр. суф), который позже оформился в топоним
*ЧIар-та-ли;
3. во всех топонимах и этнонимах, куда входит ко-
рень чIа... легко просматривается единая семантика,
связанная с конями, лошадьми и всадниками. Топоним
ЧIартали мы тоже связываем со значением всадники,
который позже закрепился за населённым пунктом. Об
этом свидетельствует топоним ЧIаросеули > *чIа-р-оце-
ули, где также выделяются корень *чIа – и суф. мн.ч. *р;
вторую часть слова – осеули мы связываем с груз. оцеули
– «двадцатка» от груз. оци – 20 (ср.: *чIа-р-оцеули > чIаро-
сеули, т.е. группа всадников из *ЧIаро (> ЧIартали); если
учесть, что исторически конный состав всадников мог
быть разделён на составляющие по 20 всадников, то эта
трактовка нам видится вполне логичной. Кроме того,
акад. Ив. Джавахишвили отмечает, что термин чIартали
«мог означать определённый круг населения, более того
– край в Восточной Грузии, в частности, в Кахети, т.к. да-
гестанские андийцы по сей день называют их чIор, а ка-
хетинских большерогих быков – чIортол унсол...» (унсол
«быки») (2. – с. 47).
Несколько слов о самом ЧIартали – это уголок в Вос-
точной Грузии, по течению р. Арагви. Впервые в источ-
никах упоминается в «Катлис Цховреба» (Жития Гру-
зии) в связи с событиями при царе Мириане-I (внук царя
Панаваза – конец III – нач. II в. до н.э.), где сказано, что
90
определённая часть горцев с. ЧIартали – *кавкасиане,
сговорившись с дзурдзуками, с целью грабежа напали на
Базалети и Кахети – за что были наказаны тем, что были
выселены из ЧIартали насовсем. Есть и другая справ-
ка, где сказано, что «Царь Мириан укрепил крепостями
ущелье Дариали – тем самым, полностью закрыв проход
для всех, кто мог посигать на жителей его территории.
Эти укрепления неоднократно упоминаются римскими
летописцами под названием «Дарьяльские ворота»1.
Мы выше уже упоминали, что предки вайнахов на
протяжении долгого времени старались закрепиться на
территории Грузии – особенно с тех пор, как их числен-
ность возросла, и что это происходило не всегда мирным
путём. Мы повторимся: но это никак не коснулось всего
населения тогдашних вайнахов, т.к. множество топони-
мов на территории сегодняшней Чечни и Ингушетии до-
казывает, что уходя из Грузии, они вместе с культурой,
языковыми навыками и некоторыми традициями, несо-
мненно взяли позитивный настрой и добропорядочные
отношения. Обозначение многих топонимов, одноимён-
ных с грузинскими (в том числе и ЧIартал на террито-
рии Ингушетии) яркое тому подтверждение; хронологи-
чески их тоже можно отнести именно к этому периоду.
На протяжении долгого времени цова-тушины
(бацби) были яблоком раздора между учёными Гру-
зии, Чечни и Ингушетии, ибо на основе их речи, ка-
ждая из сторон, пыталась найти свои корни – и, как не
1 https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83
%98%E1%83%90%E1%83%9C_I.
91
странно, находила!. Оказалось, что обе стороны были
правы! А попытки каждой из них доказать свою пра-
воту в этом вопросе, в определённой степени, были
тоже обоснованы.
В данной статье мы попытались проследить тра-
екторию продвижения предков вайнахов с юга в сто-
рону Древней Грузии, связав с топонимами, которые
они оставили на протяжении всего пути их следования
на место их сегодняшнего проживания – территории
сегодняшней Чечни и Ингушетии. Повторное прочте-
ние древних источников и их анализ помог установить
логическую связь между историческими фактами и
лингво-культурологическими реалиями и раскрыть ис-
тиное положение дел. Хотя, искренне полагаю, что наши
именитые учёные этот вопрос видели именно в этом ра-
курсе, просто по времени не успели его озвучить – да и
надобности в этом не было. Кто бы мог предположить,
что через десятилетия он окажется таким актуальным.
Их подсказки, оставленные в своих трудах, нам очень по-
могли и дали возможность разрешить ещё один вопрос,
который вызывал такой большой интерес учёных на
протяжении многих десятилетий и особенно волновал
грузин и вайнахов.
92
Список литературы
1. Ив. Джавахишвили – 1929, История грузинского народа, т.1, Тб.
2. Ив. Джавахишвили – 1950, Историко-этнологические проблемы
Грузии, Кавказа и Ближнего Востока, Тб.
3. А. Сулейманов – 1978, Топонимика Чечено-Ингушетии, т.1,2,3, 4,
Гр.
4. Леонти Мровели – 1955, «Житие Картли» – XI в. (Жизнь карт-
лийских царей – XI), ч.1, ред. С. Каухчишвили, Тб. https://iberiana.
wordpress.com
5. Г. Анчабадзе – 2002, Вайнахи (чеченцы и ингуши), Тб.
6. Ак. Шанидзе – 1970, «Тушины», жур. «Мнатоби», Тб.
7. Н. Марр – 1922, Кавказские племенные названия и местные па-
раллели, СПб.
8. Л. Шарашидзе – 1960, К антропологии цова-тушин. Труды Инсти-
тута эксперимантальной морфологии, Тб.
9. Г. Меликишвили – 1965, Saqartvelos, Kavkasiisa da Akhlo Agmosavletis
mosakhleobis sakitkhisatvis (К вопросу населения Грузии,
Кавказа и Ближнего Востока), Tб.
10. С-С Орбелиани – 1991, 1993, Лексикони картули (Словарь древне-
грузинского языка), т. 1-2, Тб.
11. В.Н. Гамрекеали – 1961, Двалы и Двалетия в I-XV в.в н.э., Тб.
12. Д. Кадагидзе, Н. Кадагидзе – 1984, Цова-тушинско – грузинско –
русский словарь, Тб.
13. «Армянская География VII века по Р.Х (приписывавшаяся Моисею
Хоренскому)» – 1877, Пер. с др.-арм. и коммент. К.П. Патканова,
СПб.
93
МОГУТ ЛИ ЦОВАТУШИНЫ БЫТЬ ПОТОМКАМИ
ИСТОРИЧЕСКИХ ЦАНАР ЦIАНАР?..
В последнее время наш интерес склоняется к исто-
рическим справкам, которые уже забыты, но если за-
думаться, то они настолько лежат на поверхности, что
можно понять, что они актуальны по сей день, т.к. содер-
жат множество информаций, одни из которых уже из-
вестны, а для раскрытия других надо поискать какие-то
дополнительные подсказки. При желании, эти подсказ-
ки можно найти в трудах именитых учёных, которым по
жизни просто не хватило времени, чтобы в своих трудах
оставить их в уже законченном виде. Их надо собирать
по крупинке – и мы постараемся их найти и выстроить
наше видение согласно логике и научно обосновать.
Понимая, что мы можем оказаться в центре не со-
всем позитивного внимания противников разрушения
старых стереотипов, всё же надо сделать шаг в сторону,
не думая о том, готово ли общество к принятию иссле-
дований на основе старых материалов – но увиденных
в новом ракурсе. Не исключено, что не готово, хотя заду-
маться – наверняка задумается.
Так случилось с нашей предыдущей статьёй «Вопрос
– вопросов: почему в языках цова-тушин и вайнахов
столько общего?.», которая думаю, что логически и мате-
рально обоснована, поэтому объективно недоверия не
должно вызывать. Наоборот – это исследование выстро-
94
ено вокруг маленького казуса, который в материалах
тех же наших патриархов науки академиков Ив. Джава-
хишвили, Н. Марра и Ак. Шанидзе легко просматривает-
ся. Более того, наша догадка подсказана именно их ис-
следованиями. Вопрос касается этногенеза цова-тушин
(бацби), который всегда был «яблоком раздора» между
грузинами и вайнахами, т.к. каждая из сторон в туши-
нах Общества ЦIова видела свои корни: вайнахи – в силу
наличия 1/3 общего лексико-грамматического состава
в языке, а для грузин – это были и есть исторические
картвелы с общей генетикой и архаичным грузинским
языком. Заключениями ДНМ и 2/3 грузинской лексики
и общих грамматических особенностей – это уже не под-
лежит сомнению.
А суть в следующем: из истории известно, что царь
Саурмаг (III в. до н.э.), ввиду перманентных попыток
оспорить трон со стороны соседних княжеств, часто
отстаивал его при помощи предков вайнахов – дзурдзу-
ков (родни со стороны матери) и, в знак благоданости
и своей безопасности, он группами поселил их почти по
всей тогдашней Иберии (1.). Наши исследования показа-
ли, что вновь заселённые к сер. III в. до н.э. *дзурдзуки и
*кавкасиане осели в тогдашней Иберии надолго (1.). Это
видно из того, что первые поселения предков чеченцев
и ингушей на той территории, где они сейчас прожива-
ют (на Северном Кавказе), датируются II-I в.в. до н.э. И,
как видим, разница – почти полутара веков.
Учитывая то, что в речи вайнахов и цова-тушин по
сей день есть общий пласть лексики и грамматики, мы
95
полагаем, что местные аборигены, в окружении кото-
рых основная часть *дзурдзуков-кавкасиан жила, были
цIанары – одно из древних грузинских племён, которое
в те времена населяло горные регионы и, частью, пло-
скости Восточной Грузии. В историографии они активно
упоминаются с VI до н.э.
В научной литературе высказано мнение, что «язык
цанар сохранился в речи сегодняшних цова-тушин» (Ак.
Шанидзе – жур.) – именно это нам надо подтвердить
лингвистически. Для этого мы должны исследовать
локализацию цIанар, собрать все термины, связанные
с ними и попробовать их реконструировать. Нам надо
установить лексико-грамматическую связь между цIа-
нами/цIанарами и цIовами. Это позволит ещё раз под-
черкнуть наши предположения о том, что предками
вайнахов могли быть заимствованы местные языковые
знания именно от ц1анар в то время, когда они останав-
ливались в с сер. III в. – по II в. до н.э. в Древней Грузии
– Иберии (см. нашу статью «Вопрос – вопросов: почему в
языках цова-тушин и вайнахов столько общего?»).
Для начала, мы должны вспомнить общеизвестный
лингвистический факт об образовании новых лексиче-
ских форм посредством деиктических знаков, которые
образуя новые лексические единицы, могут придать
новые значения (к примеру, близость и отдалённость от
предмета, разницу в массе, временную иерархию и т.д.).
Этот процесс характерен почти всем языкам. Он хоро-
шо просматривается в др-грузинском, грузинском и цо-
ва-тушинском языках по сей день:
96
1. др-груз.: ман «он», ми*н «к нему» (7. – 1., с. 478),
му*н «до места» (7. – 1., с. – 527);
2. груз.: а*к «здесь», и*к «там – рядом», шо*рс «да-
леко» мо*н «рядом, свой» (7. – 2., с. 501), ме*на «моё
место»;
3. ц-т: э «этот», и «тот, кто по-близости», о «тот, кто
по-дальше», уйс «там – совсем далеко» и т.д.;
Во всех трёх случаях, каждый язык по-своему
усмотрению использует гласные *а, *е(э), *и, *о, *у, но
придерживается единой, в данном случае, простран-
ственной субординации: *а – во всех случаях исходное
состояние, *е(э), и – по-дальше от него, *о – далеко, *у
– совсем далеко. Как видим, использованы все имею-
щиеся в языках гласные1.
Тот же принцип образования посредством деикти-
ческих знаков просматривается и в простых формах,
образованных от исходной основы *цIа...:
а) цI-а-н ( а* – исходн. ф.), н* – ист. кл. > в род. пад.)
– от неё, изменением гласной основы образовалась
форма цI-о-в (о* – деикс., указ. на статус по-дальше, в*
– кл. мужчин); *цI-у-р (сохранился в этнониме хевсури
1 Здесь же отметим, что проанализировав согласные, которые принимают
участие в составлении новых значений слов, можно заключить, что
изначально в цова-тушинском многие из согласных использовались в качестве
грамматических классов – на это указывает и их историческое множество. Кроме
сохранившихся в языке в, б, д, й, думаем, что эту функцию выполняли *л, *м,
*н, *р, которые, по нашим наблюдениям, выражали, в основном, классы мн.ч.
и класс слов, с неитральным значением; с течением времени, они подвергались
трансформации и по сей день сохранились ввиде различных грамматических
маркеров: грамматических показателей (пад., оконч.), словобразовательных
аффиксов и др.
97
< *хевис цIури (по Н. Марру: «цIур – это живущие со-
всем далеко в ущелье цIовы» (6.) – на что указывает
деиксис (у*) + р* – ист. класс мн.ч. (> суф. мн.ч.). У авар-
цев сохранился термин цIорик, что означает «поход
в целях грабежа», который состоит: *цIо-р-ик < цIо <
цIова + р (суф. мн.ч.) + ик (суф. уменьшит.).
б) образование новых форм, где наряду с деик-
сисами и классами, активно учавствуют другие мар-
керы (окончания, словобраз. суф.), указывающие
на пространственные или другие характеристики и
расположенные по уровне той же иерархии: цIа-н-и
(и* – деикс. со знач. рядом), цIан-а-р-и (р* – ист. кл.
мн.ч.), топоним ЦIа-р-о*, (о* указывает на поселе-
ние по-дальше от цIани, р* – ист. кл. мн.ч.); цIов-б-и
> ц1ова ( *б – класс мн.ч., и* – деикс. (здесь же, ря-
дом) «ц1овы»; *цIоб-а-н-и* (а* – деикс. – находиться в
исходной точке) +н (ист. кл. > суф. род.пад.) + и* (де-
икс. > оконч.), т.е. «ц1овы, находящиеся на исходной
точке); цIоб-о-н-и (*цIоб + о (о* – деиксис, т.е. цIовы,
живущие по-дальше от цIобан) +н (ист. кл. > род.п.) +
и (ист. деикс. > оконч.); от цIо-в произошли топони-
мы ЦIорбени и ЦIорбиси, которые отмечены в Шида
Картли (их приводит Н. Марр и ставит в ряд с ц1о-
бани, ЭрцIо, ЦIунати (6. – с. 28-31), где также выде-
ляются след. маркеры: ц1ор-б-е-ни (б*-кл., е* – деикс.
(недалеко), ни – суф.), цIор-б*-и*-си (б*-кл., и*-деикс.
(дальше, чем цIорбени). Нетрудно заметить, что глас-
ные основы, от которых образуются новые лексемы,
теряют первоначальную функцию деиксисов.
98
в) вспомогательные глаголы, которые превра-
щаются в превербы и образуют новые грам. фор-
мы: ба-цIа(н) (глагол: *ба – вспом. гл. «следовать за
кем-то»;**бацIа+р (*ба – вспом. гл. (> преверб), *р – кл.
мн.ч.) «шерстяная нить»; от них же произошёл топо-
ним БацIара (предгорье Тушети, где исторически пе-
ред подъёмом в горы, отдыхали пастухи с овцами, а
позже, собиралась вся продукция от овец, свезённая
затем с гор); от глагола бацIа(н), посредством вспом.
гл. б –а образовался этноним бацби, ср.: *бацIа+ба (*б –
кл. вспом.гл., в данном случае – множ.ч.) «те цIаны, ко-
торые следуют за чем-то» > + *и (деикс.) > *бацIа-ба-и*
(ближние) > *ба-цIб-и > ба-ц-би (цIб > цб – закономер-
ный процесс). Это тот случай, когда вспомогательный
глагол да, перейдя в преверб, теряет свою превичную
функцию и при помощи того же вспом. глагола д-а соз-
даёт новую лексему.
г) Когда в образовании новых лексических форм
принимают участие любые слова, к примеру: ЦIова-та
(цIова + груз. мта «гора» > цIовата), которое позже
стало обозначать целую Общину в Горной Тушети; Го-
мецIари < гоме (груз. «хлев, постоялый домик») + цIа-
ри – «хлев или домик, где живут цIанары»; ЦIанаретис
хеви (букв. ущелье ЦIанарети), топоним ЭрцIо-Тиане-
ти, который тоже связан с цIанарами и цIовами обясня-
ется посредством цова-тушинского языка: *эрцIо (ц-т.
хIерцI «котёл») «котловина» + цIо (от *цIоба, цIова) >
*эрцI-цIо (т.е. живущие в котловине цовы) + груз. мта
«гора» > *эрцIо-тианети (< мтианети «горный ланд-
99
шавт»); ЦIобонис мта «гора Ц1обони» (*цIо + б (класс)
– о (деикс.) – нис (род. пад.) + мта (груз. «гора»), cело
ЦIобени (*цIо + б (кл.) + е (деикс.) + и) – последние два
термина отличаются друг от друга всего лишь одним
корневым гласным, из которых – о указывает на то,
что гора находится много дальше села.
Теперь посмотрим, где локализуется вся эта тер-
минология, связанная с цIанами//цIанарами, цIова-
ми/цIобенами, цIурами:
1. Согласно исторической хронике, территория
нынешнего Хеви (муниципалитет Казбеги) был засе-
лён с незапамятных времён, на что указывают архе-
ологические раскопки, где обнаружены артефакты,
именуемые «казбегские ценности», которые датиру-
ются V-IV до н.э. по X-VI н.э. До XII в. Хеви именовалось
как Ц1анарети, а его население – цIанарами (11.);
2. В «Географическом учебнике» Птоломея сказа-
но, что «... дальше Албании живут санары» (13.), т.е.
цIанары – это территория на горных склонах Восточ-
ной Грузии и часть её плоскости;
3. Согласно «Картлис Цховреба» («Житие Гру-
зии»), они занимают «территории Дарьяла, водораз-
дел Лиахви и Ардони и Пшав-Хевсурети – вплоть до
сегодняшних границ с чечено-кистами» (2.), т.е. от
Туш-Пшав-Хевсурети и Хеви – вплоть до Дариала и т.д.;
4. Ив. Джавахишвили приводит цитату из «Армян-
ской Географии (VII в. н.э.), где сказано, что «в стране
цIанар есть ворота «Дариалани» и врата ЦIилкIани»;
автор приводит и цитату арабского Мавссуди, где
100
сказано, что «между этой страной (Картл-Джорзан)
и вратами Дариаланс есть христианская страна цIа-
нар, правителей которых называют корэпIискIопIоси
(«Армянская География» – изд. Патканова – 1948 г.)»
(13.) и др.
Все эти факты подитоживает цитата акад. Ив. Джа-
вахишвили, которую мы уже представили в преды-
дущей статье, где сказано: «Неужели можно подвер-
гать сомнению, что древние ц1обены и сегодняшние
названия сёл ЦIубени, ЦIобона, ЦIобано идентичны
цIова, которые находятся в горах Тушети?. Их сход-
ство не может быть случайным..., поэтому само собой
рождается мысль, что эти слова подтверждают тот
факт, что цIова издревле проживали между ущелья-
ми Лехур-Ксани и Арагви-Иори тоже» (9. – с. 47.). Есть
другая цитата уважаемого автора, взятая из «Мокце-
ваи Картлисаи» («Обращение Картли»), где написа-
но: «Для распространения христианства Нино при-
шла к цIобенам и призвала чIарталинцев, пховцев, и
цIилкIан принять новую веру...»; этноним цIобен мы
встречаем и в переписи сёл Мцхетского Католичества
в книге царя Александра (1579 г.), где среди назван-
ных имён, указаны ЦIобонис-мта, с. ЦIобона, а на бере-
гу р. Лехура – с. ЦIубени (ОПИСЬ-II, 716); ... эти имена
– цIовские, которые населяют ущелья Лехури-Ксани
и Арагв-Иори (9. – с. 47.). Автор приводит точку зре-
ния акад. Н. Марра, который тоже указывал на «связь
цIобен с цIова и, увязывая с ними лексические едини-
цы цIорбени, эрцIо, цIорбиси, цIунати, утверждал, что
101
племена, относящиеся к этим населённым пунктам,
возводятся к цIор и цIов и, что цIор и цIов – это одни и
те же основы...(6. – 28-31)» (9. – с. 47.).
Таким образом, сопоставляя топонимы и этнони-
мы, связанные с цIа.../цIо../цIу..., можно сказать, что на
протяжении веков, лексико-грамматическую взаимос-
вязь во всех новоявленных лексемах они не утратили,
более того, они легко просматриваются в цIанари (>
цIова, *цIобони, *цIобени), БацIара (<*бацIаби), бацби
(<*бацIаби), хевсури (> хевис*цIури) и т.д.. Все они ло-
гически и материально связаны с теми цIан.../цIов...,
которые населяли в основном, горную и плоскостную
территорию Восточной части Древней Иберии.
Из приведённого выше материала видно и то,
что ареал локализации цIан / цIанар / цIов довольно
большой. Надо заметить, что всё население Древней
Грузии, объединённое речевыми, культурными, гене-
тическими и ментальными характеристиками1, было
1 Таких картвельских племён по всей Грузии было много, и каждый из них, в
зависимости от своего маркерного расположения, имел свои названия, поэтому
с древнейших пор она делилась на регионы: Хеви (мохеве – «мохевец» > от груз.
хеви «ущелье»), Мтиулети (мтиули «мтиулец» > от груз. мта «гора»), Тушети
(туши «тушин» > от груз. мта «гора»), Сванети (свани «сван» > от груз. саване
«осевший», КIолхети (кIолхи > от груз. кIолкхоси «птица без оперения» (С-С,
1. – 381) и т.д. Образование слова цIанар С-Саба Орбелиани интерпретирует
так: «цIар – это нечто предворяющее» (6. – 2., с. 289), т.е. цIаны/цIанары были
те, кто первыми обосновались где-то – на это указывает слово куецIари (куе*
– kerZo qveiTi «идущие низом, т.е. пешком» + *цIа-р-и» (6. – 2., с. 368), т.е.
куецIари – «пришедщие превопоселенцы». В случае с цIанами/цIанарами тоже
просматривается та же модель образования. Они закреплялись, как за целыми
регионами, так и за населёнными пунктами и даже становились титульными
названиями государств (Колхети, Ибериа). Одни из них сохранились по сей
день , а другие – видоизменились (регоин Кахетия) или канули в истории Грузии
102
распределено по номинальным областям и каждый
регионам имели свои названия (эта традиция сохра-
нается по-ныне). Эти названия закреплялись, как за
отдельными населёнными пунктами, так и за целы-
ми регионами – и даже становились титульными на-
званиями государств (Колхети, Ибериа). Одни из них
сохранились по сей день, а другие – видоизменились
(напр., регоин Кахетия) или вообще канули в исто-
рии Грузии навсегда (ЦIанарети, КIолхети, Ибериа).
В историографии ЦIанарети и цIанары, как единое
племя упоминается вплоть до VIII в. н.э. Они приняли
непосредственное участие в становлении Кахетин-
ского Царства – и дальше их след под этим названием,
как отмечает проф. Р. Топчишвили, исчезает (8.). Хотя,
рассмотренные нами выше этнонимы и топонимы
дают основание полагать, что они сохранились среди
горцев Восточной Грузии, и как реликт осели среди
мтиул-гудамакарцев, хевсур и тушин. Более того –
мы снова повторимся, по мнению акад. Ак. Шанидзе,
их речь сохранилась у тушин Общества ЦIова (4.). Об
этом свидетельствует та 1/3 общих лексико-грамма-
тических маркеров, которые есть в языках чеченцев,
ингушей по сей день и указывает на то, что будучи на
территории Иберии, они жили в окружении цIанар –
предков тушин (цIова, чагIма), хевсур, мтиульцев и
других соседних горцев, которые говорили на одном
архаичном картвельском наречии. Правда, она сохра-
навсегда (ЦIанарети, КIолхети, Ибериа). В историографии ЦIанарети и цIанары,
как единое племя упоминается вплоть до VIII в. н.э.
103
нилась только в речи цова-тушин. Ниже мы погово-
рим о причинах, повлёкших эти процессы.
А пока, мы хотим остановить внимание читателей
на топониме ЦIэлкIани, который параллельно с Дари-
али указан в арабских справках; он отмечен в том же
Дальяльском ущелье; мы полагаем, что цIэлкIани – это
та же форма цIилкIани, но она не имеет отношения к
цIан...//цIанар, т.к. она связана с сочетанием цIин кIа-
ри, что буквально означет «новые ворота» (ср., ц-т.
цIин «новый» + груз. кIари «дверь, ворота»). Переход
*цIин-кIари > *цIилкIари > цIилкIани в научной литера-
туре отмечен автором статьи о цIанарах З. Джалагония
(13.). Тот же автор отмечает, что согласно арабским
источникам, неподалёку от ЦIилкIани упоминется ЦIа-
нарис кIари (букв. цIанарские ворота) – только в форме
ЦIелкан дурн (С-С: «дура – «полушубок из выделанной
кожи» (7. – т.1. с.226), т.е. др-груз. дур-н* были те, кто их
носил эти полушубки (н – ист. кл. > род.п.); этот термин
локализован южнее ЦIилкIани и отмечено, что по мне-
нию И. Джавахишвили, на этой территории тоже про-
живали исторические ц1анары ущелья Арагви (13)1.
Мы рассмотрели данные термины с точки зрения
лингвистического маркирования и показали ареал их
распространения согласно литературным источни-
кам.
Весь материал подтверждает, что в топонимах и
этнонимах, где присутствует корень цIа.../цIо... мате-
риально и грамматически связаны с цIанарами – а те,
1 https://iberiana.wordpress.com
104
в свою очередь – с цIобонами, цIобенами и цIовами
(бацами). Поэтому предположение акад. Ак. Шанидзе
о том, что язык сегодняшних тушин Общества ЦIова
является реликтом речи исторических цIанов/цIанар
для нас вне сомнения и надеемся, убедили в этом и чи-
тателя.
Если мы поищем подобные термины по всей Гру-
зии, их будет много больше. Мы знаем много случа-
ев, когда в разных регионах одной страны в качестве
этнонимов и топонимов используются одни и те же
имена. Как правило, в термины превращаются те, лек-
сические единицы, которые в определённом социуме
имеют некую популярность. В своё время, по-видимо-
му, такую популярность имели и цIанары, т.к. в Верх-
ней Сванетии, в окрестностях Общины Мулахи, фик-
сируются гидронимы – ЦIанери и ЦIвибери, которые,
как нам видится, созданы по известной нам модели:
основное название реки – это ЦIа*нери и подальше от
него – ЦIв-и-б-ери < *ЦIу*-и-б-ери; хотя, в последней
лексеме мы усматриваем класс мн. ч. –б, указывающий
на то, что возможно, некогда здесь могли жить люди,
которое позже, по неизвестной причине изчезли, а
термин закрепился, как гидроним. Наше предположе-
ние подкрепляет тот факт, что вокруг Общины Мула-
хи есть ущелье ЦIанери, перевал ЦIанери, ледниковая
вершина ЦIанери, предгорье ЦIанай, в языке – трава
ц1аанер, которая растёт у ледникового подножья (в
старину сваны её подкладывали в кустарно сделан-
ную обувь), а также топоним ЭцIери, где мы также ус-
105
матриваем основу – цIер. По-видимому, одна из при-
чин которая позволило проф. С. Какабадзе отнести
ц1анар к сванам, наличие именно таких эпонимов в
Сванетии. Хотя, мы полагаем, что тогда в речи предков
вайнахов вместо цова-тушинских языковых навыков,
отразились бы сванские.
Эпонимы с основой цIан.. есть и в Мегрелии (13.).
Распространение терминов, относящихся к цIан// цIов
// цIанар//цIобан... по всей Грузии, не даёт нам основа-
ния полагать, что они были физически расселены по
всей стране (хотя – и не факт!.), однако – и это не факт,
т.к. если вспомнить нашествия со стороны исламских
завоевателей, неудивительно, что население с этим
именем в определённый отрезок времени могло ока-
заться в Сванетии и других регионах Грузии.
И здесь возникает резонный вопрос: как так по-
лучилось, что этот язык не сохранился у всех потом-
ков цанар (мтиул-гудамакарцев, хевсур и др.) – кроме
цова-тушин?. Давайте сначала рассмотрим причины,
по которым в Грузии закрепились разные языковые
коды и диалекты:
1. Основная: постоянная экспансия Грузии ара-
бами, турками и персами и другими завоевателями,
длившаяся веками, привела к вынужденному пересе-
лению населения на своей родине, которые для физи-
ческого выживания вынуждены были искать приста-
нище в непроходимых местах. Длительне отдаление
центра с периферией создавало условия для развития
каждого из них своим путём: страна продолжало раз-
106
виваться согласно его государственным канонам (о
чем свидетельствуют три стадии письма и архитекту-
ра, религия и т.д.), тогда как периферия претерпевало
определённую стагнацию. Это приводило к тому, что
речевой код периферии не успевал за темпами разви-
тия государственного языка, поэтому трансформиро-
вался медленнее. Почти в ногу с развитием государ-
ственного языкового кода шла речь того населения,
которое было ближе к центру, поэтому она прояви-
лась ввиде диалеков и говоров. Если хорошо проана-
лизировать весь этот процесс, то мы убедимся, что все
архаичные картвельские языки (сванский, мегрель-
ский и цова-тушинский) одинаково прошли весь этот
путь, ибо их следы в древнегрузинском языке лежат
на поверхности.
Совершенно иначе обстало дело с идентичностью
– давление чужой культуры и постоянной угрозы жиз-
ни, которое длились веками, чувство идентичности не
затронуло – более того оно ещё больше укрепилялось.
Было осознание государственности и общего языко-
вого кода, которые оберегали самосознание граждан;
многоязычье не было неудобством и для государ-
ственной политики – все его правители и чиновники
имели речевые знания по всем регионам и трудностей
с коммуникацией с населением на характерном для
них языке или говоре не возникало, т.е. коммуника-
тивный дискомфорт с обеих сторон был исключён.
2. Другая причина, которая удерживала населе-
ние в отдалённой от центра местности – это то, что
107
государственная граница страны требовало её охра-
ну, и этим занимались пограничные племена: на се-
веро-востоке – цанары (туши (цова – чагма), хевсуры,
мтиули, мохевцы...), на юге – иберы (колхи, раны, аб-
хазы и др.) и т.д. А учитывая то, что нашествия перма-
нентно возобновлялись, то население этих отдалён-
ных мест прибавлялось за счёт беженцев равнинных
мест. Развитие речи везде тоже шло своим чередом.
3. Кроме этих общих причин, характерных сохра-
нению периферийных языков, для речи тушин Обще-
ства ЦIовата была ещё две причины: а) как известно,
население Тушети, в основном, занималось овцевод-
ством. Уже в I веке нашей эры им удалось вывести
новую породу овец. Вести это хозяйство только в гор-
ных условиях невозможно, поэтому здесь прижился
полу-кочевой образ жизни, согласно которому одна
часть населения постоянно проживало в горном ре-
гионе, одновременно охраняя границы и занимаясь
овцеводством, а другая часть – поздней осенью спу-
скалась на Алванские луга для перезимовки овец, а
летом снова поднималась в горы, т.е. общая коммуни-
кативная среда как-то сохранялась. б) Домашняя речь
сохранялась и за счёт коммуникации с соседними вай-
нахскими племенами, которые имели определённые
знания архаичной картвельской речи, которые они
переняли в бытность, когда они проживали в Древней
Иберии (III-II в.в. до н.э.).
4. Причина, по которой произошло разделение ре-
чевого кода всей Тушети, на котором по мнению акад.
108
Ак. Шанидзе, исторически говорило всё его население
заключается, главным образом, в лекианоба1*, кото-
рое было бичом для Грузии вплоть до XIXв. Вайнахи
похищением людей не занимались – они, в основном,
похищали овец – что часто становилось поводом для
перманентных стычек между ними. Однако, сохране-
нию добрососедских отношений и коммуникации они
не мешали. Думаем, что этот фактор сыграл большую
роль в том, что домашняя речь населения ЦIовата и
ПIирикити так или иначе не забылась. Совершенно
иначе обстаяло дело с приграничными с Дагестаном
Обществами ГомецIари и ЧагIма, где людей похищали
со всем домашним скарбом. Это был своеобразный т.н.
бизнес северных соседей, который предусматривал
продажу людей в рабство на международных рынках.
Оставшиеся старики и дети выживали как могли или
погибали; так и опустошались целые сёла. Государство
старалось заселить эти сёла в целях укрепления гра-
ниц и для этого выбирались те семьи, которые в чём-
то провинились (в неуплате налогов, совершению ка-
ких-то мелких преступлений и т. п.) и те лица, которых
государство направляло для охраны границ. Вновь
прибывшие вносили свой образ жизни и собственную
речь, а т.к. их было много больше, то, как правило, та
мизерная часть населения, которая их встречала на
месте, забывала свой домашний язык. В итоге полу-
чилось так, что население ЦIовата и части Пирикити
продолжало говорить на древнем домашнем языке, а
1 лекианоба* – похищение людей в целях продажи в рабство.
109
в остальной части населения – стала пребладать речь,
которая называется диалектом литературного языка.
Написание данной статьи нас сподвигла наша же
статья (см. «Вопрос – вопросов: почему в языках цо-
ва-тушин и вайнахов столько общего?..») о предках
вайнахов (*дзурдзуков и *кавкасиан), которые по на-
шим исследованиям, на территории Грузии (в Древ-
ней Иберии) прожили на протяжении полутора веков
и покидая её, с собой захватили языковые знания цIа-
нар, в окружении которых они находились. Учитывая
всё это, для нас прав был акад. Ак. Шанидзе, который
полагал, что язык цIанар сохранился в речи сегодняш-
них цIова-тушин2, т.к. сегодня 1/3 языковой общности
их с речью сегодняшних чеченцев и ингушей серьёз-
ное тому доказательство.
Надеемся, что убедили в этом и читателя.
2 о термине туши: оно образовано от груз. мта «гора» + ц-т. уйш (род. п. от
шу «вы») > *мта-уйш > *мтуйш > *мтуш > туш–и (и – деикс.), посредством
словобр. суф. –ти, туши > Тушети; аналогично образован этноним мтиули (мта
+ ис (род.п.) + у (деикс.) + ли (словобор. суф.) > *мта-и-у-ли > мтиули (от него
же топоним Мтиулети (где ти – словобор. суф.)
110
Литература
1. Леонти Мровели – 1979, Жизнь картлийских царей, сведений об
абхазах, народах Северного Кавказа и Дагестана (перевод с др.-
груз., Предисловие и комментарии Г. Цулая), М.
2. «Картлис Цховреба» («Житие Картли») – XI в.
3. Ив. Джавахишвили – 1929, История грузинского народа, т.1, Тб.
4. Ак. Шанидзе – 1970, Тушины, журнал «Мнатоби», №2
5. А. Сулейманов – 1978, Топонимика Чечено-Ингушетии, т. 1,2,3,4, Гр.
6. Н. Марр – 1922, Кавказские племенные названия и местные па-
раллели, СПб.
7. Сулхан-Саба Орбелиани – 1991 (т.1), 1993 (т.2), Словарь древне-
грузинского языка, Тб.
8. Р. Топчишвили – 1990, Мохевские имена и фамилия, Тб.
9. Ив. Джавахишвили – 1950, Историко-этнологические проблемы
Грузии, Кавказа и Ближнего Востока, Тб.
10. А. Шавхелишвили – 2019, Тушины Цовата (на груз. яз.), Тб.,
Б. Шавхелишвили – 2022, Вопрос – вопросов: почему в языках
цова-тушин и вайнахов столько общего (издаётся), Тб.
11. https://iberiana.wordpress.com
12. Очерки истории Грузии – 1973, т. 4, Тб.
13. З. Джалагония – https://iberiana.wordpress


IBERIAN-CAUCASUS INTERNATIONAL SCIENTIFIC CENTER
Bela Shavkhelishvili
Tushetian Speech – the Past Reflected
in the Present
Tbilisi
2022
112
Bela Shavkhelishvili
“Tushetian Speech – the Past Relected in the Present“
2022 – 156 р.
A brief study Bela Shavkhelishvili “Tushetian Speech – the Past Reflected
in the Present“, a new vision of the topic (on the past and present of the
Tushinian language) consists of two articles 1. How to explain the number
of similarities registered in Tsova-Tush and Vainakh languages? 2. Are Tsova-
Tush the ancestors of Tsanars?; the study deals with the topic of similarity
of Tushetian (Bats) and Vainakh (Chechens and Ingush) oral language and
gives a new vision of the case; it also studies the reason for the genetical
differences of this ethnos. At the same time, it highlights the question of the
identity of Tsanars and Tsova-Tush and based on the written sources, gives
relevant conclusions.
Editor – Prof. Manana Tabidze
Reviewer – Prof. Almira Kazieva
Prof. M. Labadze
Technical editor – Nino Nozadze
Painter – Ilia Chrelashvili
Translator – Marina Khuroshvili
Comp. layout – Tamar Qavzharadze
113
I dedicate the book to the vivid memory of my parents
Abram Shavkhelishvili and Leila Margoshvili
114
INTRODUCTION
The given study offers the readers an original interpretation
of the extremely interesting topic on historical relations
of the Vainakh and Tsova-Tush. Namely, the author observes
important and recognized indings that are registered in various
scientiic literature, and based on the latter, the she looks
for the additional arguments and forms her viewpoint on the
topic: “as how it happened that these two genetically and historically
different ethnic groups could have so many common
points in vocabulary and grammar that while the linguistic
differentiation, they are united in the group of closely related
Nakh language group.
We should also note here that despite the fact that Tsova-
Tush language, as the topic of all-Kartvelian integrity, is
very interesting for scientists and intellectual society, has
somehow stayed beyond the studied of Georgian scientists.
We believe that it must be the reason that our foreign colleagues
or Vainakh scientists discuss this topic of Tsova-Tush
solely in relation with the Vainakh language and consequently,
they (in Vainakh and Tsova-Tush) would purposefully look
only for similarities, they can or want to see.
We think that the given subject was clear for those who
stood at the roots of these studies (Iv. Javakhishvili, N. Marr,
Ak. Shanidze…); as we see, they have left numerous clues in
their works and the collection and analysis of these data ena-
IBERIAN-CAUCASUS INTERNATIONAL SCIENTIFIC CENTER
115
bled the author to ind the logical unites and linguistic proofs.
The general phrase of Leonti Mroveli, “and he took them
(Dzurdzuks, B.SH.) related to more than half of the Caucasians…”
is of particular importance and it should have determined
the direction of the study, where the slogan “related to
Caucasians” has been generalized and was perceived as the
world that existed beyond the Caucasian range. Such perception
led to the misconception of its initial meaning, which in
its turn meant not the territorial location but the social-genetic
unity of some particular tribes.
The work of Prof. Bela Shavkhelishvili is a signiicant acquisition
for the interested specialists and in general for the
intellectual readers, who have the possibility to cover the
route of Dzurdzuk – Ghvlivs from the past to the present; to
observe the segment of history when they would have stayed
in Georgia of Tsanars, for a certain period of time, and which
in turn conditioned the existence of the historical signs of
linguistic-cultural closeness with Georgians (namely with
Tsanars); the latter is preserved in the vocabulary of the Tsova-
Tush and Vainakh languages in 1/3 of the common layers.
The researcher truly deserves our gratitude, for the undertaken
work; she has collected the information of Tsanars
and Vainakh history given in the works of the outstanding scientists
(Iv. Javakhishvili, N. Marr, Ak. Shanidze, etc.), analyzed
and completed the sources with her own studies and make it
available for the readers. We believe that it would be interesting
as for Georgian scientists so for Vainakh researchers too.
M. Manana Tabidze
Doctor of Philology,
Professor
116
REVIEW
On the study of Bela Shavkhelishvili
“Tushetian Speech – the Past Relected in the Present”
First of all, when observing the new study of Bela
Shavkhelishvili we should say that it presents an absolutely
new vision on the essence, origin, and historical past
of the oral language of the ancient Georgian local group,
Tushetians (namely, members of the Tsova community).
The author herself at the beginning of her work justly
states that “it should be outlined that all the studies having
been accomplished up to now were one-sided after the
irst big-scale scientiic study of Tsova-Tush pursued by
Anton Shifner (XIX c.) and belonged to Prof. Iunus Desheriev
(10), who is an ethnic Chechen and there is nothing
strange that when studying this language, he focused on
the lexical and more familiar and understanding to him
grammar materials. A profound study of Tsova-Tush on the
basis of Kartvelian language characteristics has not been
accomplished yet” (underlined by me, M. L.)
In our opinion, under the given background, the study
based on strong arguments absolutely justly, poses three
main accents: 1) the identity of present Tsova-Tush, and
Tsanarsmentioned in ancient Georgian sources; 2) the elements
of the home oral language of Tsova Tush, as the
evidence of its Kartvelian origin, and 3) the movement
117
of the ancestors of the present Chechen-Ingush from the
south to the north. Putting these accents enables the author
to consider the characteristics of Kartvelian languages:
she concludes that after leaving the south the ancestors
of the Chechen – Ingush should have stopped at the territory
of present East Georgia. Consequently, they should
have assimilated the linguistic elements of the local Georgians-
Tsanars. Later, when they left the territory of Georgia
and moved farther to the north, they “should have undergone”
certain changes that had been acquired under the
inluence of Kartvelian languages: “lexico-grammatical
layer (1/3) that is common for the Vainakh and C’ova-Tush
speeches should belong to that period”, says the author.
From our part, we would like to mention that such
analog can be found in many languages of the world, e. g.
the ancestors of contemporary Gypsy after leaving their
historical homeland, India, and passing through Persia,
found themselves in the Byzantine Empire and it is there
that they started to lead a nomadic life. Consequently, the
Gypsy language, which belongs to the Indo-European language
group (and is near to Indian languages, such as Punjabi,
Bengali, or Hindi) underwent the inluence of Byzantine
Greek that is registered in their vocabulary as well
as in phonetics and morphology-syntaxes. In the 15th-16th
centuries, the Gypsy (who, due to their peculiar lifestyle
had assimilated with locals in Byzantine) headed towards
the other countries of Europe and “took with them” the
language that had been changed under the inluence of
Greek. Today the Gypsy language (Romani Chib) of course
118
still is an Indo-European language, although 1/3 of its lexico-
grammatical system coincides with Byzantine Greek.
We also consider reasonable the following opinion expressed
by Mrs. Bela Shavkhelishvili: If we carefully observe
the mentality and linguistic-cultural values of nowadays
Chechen and Ingush population, it will become apparent that
since ancient times they retained a genetic code that allowed
them to oppose any power and environment around them
(their part in the downfall of Urartu supports this idea). However,
despite prolonged living on the territory of Georgia, they
could not achieve such a result…, due to strong ambition from
and acknowledgment of competition, the majority of Vainakh
(*Caucasians and Dzurdzuks) recognized their national identity
and chose a different political path to create appropriate
living conditions for themselves” (underlined by me M.L.),
but in this particular case, the reason for displacement was
not the collapse of the state (as it happened in Byzantine in
case of Gypsy), but on the contrary, the strengthening of the
institute of statehood and consolidation of Georgians.
Thus, the suppositions expressed in the work once
again prove that the present Kartvelian and the world of
the mountainous Caucasus have been developing together
from ancient times.
Mikheil Labadze
Doctor of Philology, Kartvelologist
The Saint Andrew the First-Called Georgian University of the
Patriarchate of Georgia
27.02.2022
Tbilisi
119
HOW TO EXPLAIN THE NUMBER OF SIMILARITIES
REGISTERED IN TSOVA TUSH AND
VAINAKH LANGUAGES?
The subject we would like to present to our readers
is very complex and its roots are so far from the reality of
our present that its study gives birth to some distrust from
the very beginning. And it is the cause of an additional uneasiness
for us, as we have to prove that our interest in
the topic is not groundless as the given question has long
called for the answer that should be based, solely, on the
logically proved facts.
The intrigue is that throughout many centuries
travelers and scientists have tried to explain the
phenomenon connected with Vainakh and Tsova-Tush
(Baths), namely they have tried to answer as to how these
two genetically and historically different ethnic groups
could have so many common points in vocabulary and
grammar that while the linguistic differentiation, they are
united in the group of closely related Nakh language group.
It should particularly be stressed that grammar markers
of Chechen, Ingush and Tsova-Tush languages, registered on
the surface, do not raise any particular suspicion, as there is
Vainakh-Tsova-Tush common vocabulary that comprises onethird
(1/3) of their general vocabulary. Though other cultural
A New Vision of Some Ethno-Linguistic Issues
120
characteristics revealing their kindness are so different, they
make us start studying the issue anew and find out its causes.
It should be outlined that all the studies having been
accomplished up to now were one-sided after the first bigscale
scientific study of Tsova-Tush pursued by Anton Shifner
(XIX c.) and belonged to Prof. Iunus Desheriev (12.), who is
an ethnic Chechen and there is nothing strange that when
studying this language, he focused on the lexical and grammar
materials that were more familiar and understanding to him.
Though it should be mentioned that the given topic has been
raised by Georgian scientists (M. Tabidze, T. Putkaradze,
etc.) recently and its profound study has been recognized as
necessary both for Kartvelology and Caucasology; as it is the
same as studying the Russian language without considering
the general reality of Slavic languages.
To understand clearly the questions raised by us, it is
necessary to study the history of the movement of Vainakh
(historically called *“Nashkhs”, *Kavkasians, *Dzurdzuks)
from the south to the north; in other words, to define the
trajectory of the route of their intrusion to the Caucasus. We
should apply to the sources and follow the route they had
passed till they settled on the territory where they live now.
This will enable us to find those common logical links that are
revealed in the oral language of Vainakh and Tsova – Tush,
which according to many studies dramatically differ from each
other both from the ethnic and mental viewpoint. Linguistic
code, that unites these languages, is so strong that common
Georgian and Kartvelian linguistic material which comprise
2/3, is completely ignored and is considered as being the
borrowed ones (R. Gagua, K. Chrelashvili, T. Uturgaidze, set.)
121
We face a difficult task, as we have to question the
opinions that have already been considered to be an axiom.
So we should start from the very beginning; we have to find
out how the ancestors of present Vainakh (*Caucasians,
*Dzurdzuks, *Ghlilvs) happened to come to the Caucasus.
According to the sources, common roots of Chechen
and Ingush initially were registered in Asia Minor: “two
streams of the North Caucasian people came in the ancient
past: one moved along the west of the Caucasus, and the
second one along the east. Both these streams are connected
with the peoples of Asia Minor…”; many scientists (Iv.
Javakhishvili, N. Marr, N. Krupnov, I Diakonov, and many
others) share this opinion. According to the archaeological
data, while the movement towards the Caucasus, they had
left some signs that enable us to identify them. Ethnonyms
and toponyms mentioned in ancient Georgian sources are
connected with them.
Let us analyze some separate segments of the
movement of the above-mentioned tribes so that not to
rupture this informational chain. Thus, let us follow the
sequence of events.
Academician, Iv. Javakhishvili states that “comparing
of Georgian and North Caucasian ethnic and toponymic
names with proto-Chaldaic (Hurrian-Urartian) and Pro-
Hittite names proves their kindred nature and the Middle
East and Asia Minor should be considered to be the place of
their ancient settlement (1.-40.).” Their trace is registered in
V-IV cc. B. C.; this is the period of the collapse of the Urartu
Kingdom. According to the sources, the share of historical
Proto-Nakh (Caucasians, and Dzurdzuk) in the collapse
122
of the Urartu kingdom was rather big. Based on these data
we consider reliable the information about the spring of
so-called small kingdoms, such as Nakhchiri, Nakhsuani,
Nakhatri, Nakhria-Nihania, Nakhchivan, etc., on the territory
of the former Urartu. According to the same sources these
so-called kingdoms are mentioned on these territories up
to II-I centuries before the ancestors of the contemporary
Armenians have not come here and founded their states.
We will refrain from describing the tribes united in the
composition of Proto Nakh, as this subject has numerously
been discussed in the scientific literature. We shall repeat
and present only one supposition: it is common knowledge
that they as “*Caucasians, Dzurdzuks and later Ghlighves
and Kists are related to one toponym Nashkh. According
to the same sources, the self-name of Chechens Nokhcho is
connected with the latter. The bearers of this name are the
representatives of the kindred tribes.
Historical annals tell us that Georgian kingdoms,
Colchis (the VIth c. b. c.) and Iberia (the IVth c. b. c.) had
already existed by that time.
One fact that is very important for the history of Georgians
and Vainakh, belongs to the period of the glory of
Iberia; this is the marriage of Parnavaz, the irst Georgian
king to the daughter of the Dzurdzuk (the IVth-IIIrd cc. b. c.).
Note that by this period there are no Nakh-Caucasian-Dzurdzuk
tribes on the territory of the North Caucasus yet, as,
according to all existing sources, the notes on the territories
of the present settlements of Chechen and Ingush belong to
the IInd-Ist cc. b. c. (Iv. Javakhishvili, N. Marr, G. Melikishvili).
It turns out that (and it is very important) Parnavaz,
123
the king of Iberia married the Dzurdzuk lady when these
tribes still lived on the territory of the collapsed Urartu
(the IVth-IIIrd cc. b. c.).
As prof. G. Anchabadze notes, the marriage of King
Parnavaz laid the foundation for a dynasty, as his son Saurmag
(the IIIrd c. b. c.) successfully continued the dynasty of
Georgian kings.
Even at that time, Georgia was divided into Samtavros
(resp.: counties), which as a rule had been ighting for the
throne, and thus the defense of the throne was the main objective
of each reigning monarch. According to annals, while
the time of war, or during the conspiracy of neighboring
counties, king Saurmag would seek support with the relatives
of his mother, i.e. Dzurdzuks (6. – 35.). When as a result
of a certain plot he lost his crown, he managed to regain it
with the help of Dzurdzuks. Later, in our opinion, in gratitude
and for the defense of his throne, he would let them settle in
different regions of the United Kingdom of Iberia. This note
is presented by Leonti Mroveli; here is the abstract from the
annals “Kings of Kartli” (the IXth c. a. d.): “Meanwhile Saurmag
brought from the Caucasians Dzurdzuks and let them settle
in Mtiuleti, from Didoeti to Egrisi, which is Suaneti (4.)”.
The author points to the territory that was long ago
outlined by the rulers of Georgian ancestors as a place
where numerous Samtavros (resp.: counties) with uni-
ied language and culture existed. Their language, which
we will call archaic Kartvelian language-dialect, became a
substratum for ancient Georgian, Megrelian, and Svan languages.
We further believe that it inluenced the Bats (Tsova-
Tush) language. The ancestors of Svans, Megrelians, and
124
Tushetians (Tsova, Chaghma) spoke all these should be
considered-to be the dialects of the proto-Kartvelian language.
Prof. Iv. Javakhishvili equates Tushetians to Tsanars
– people of mountainous and plain regions of East Georgia
who used to be the largest tribe in United Iberia. According
to Prof. Akaki Shanidze, “Tsanars are a tribe that used to
populate a large part of this territory and spoke a dialect
that the Bats (Tsova-Tush) people use today (5. – journ.)”
Let us continue the research:
We assume that when King Sauromagr allowed Dzurdzuks
to settle in the territory of Iberia, this decision paved
the way for the other members of their community, which at
that time still lived in the small kingdoms of Pro-Nakh people.
Based on the analysis of the toponyms of these kingdoms’
names – Nakhchiri, Nakhsuani, Nakhria-Nikhania, Nakhchivan,
etc., Prof. Iv. Javakhishvili concluded: “… the main trajectory
of movement for these tribes (i.e. *Caucasian-Dzurdzuks
– B.Sh) was from south to north… and tribes of Chechen
and Ingush origin for a certain period used to live in in the
provinces of eastern Georgia” (1.-40.).
If we compare the epoch of King Saurmag’s reign and the
dating of material artifacts of Parnakhs in the northern Caucasus
(territory of nowadays Chechnya and Ingushetia), we’ll
see that there is an almost two-century gap between them.
Therefore, we can draw one more important conclusion:
These tribes lived in Iberia, surrounded by the population
that spoke in archaic Georgian for nearly two centuries, before
moving to the northern Caucasus, where they live up to this day.
From written sources, we ind out that these tribes tried
to establish themselves in Georgia for a long time; however, it
125
was in vain. Nearly two centuries are enough for them to acquire
common vocabulary and grammatical skills. However,
we can say with certainty, that these elements could not have
changed their native language – especially when their ethnic
identity hindered this change. The condition, of their speech
today, supports this idea. We think that one-third of the lexical
and grammatical units present in today’s Bats and Nakh
languages are connected to this exact period.
This is what Prof. Iv. Javakhishvili wrote: “Such toponyms
as Tsobeni, Khatis-Tsobeni, Tsubeni, Tsoboni mountain
and ethnonym Tsova were utilized up to Dusheti. They
are associated with Tsova (Bats) people, who lived in valleys
of the Lekhura-Ksani and the gorges of Aragvi-Iori
rivers” (2.-48.). This is supported by the assumption of A.
Shanidze that at one time, in the past, the Georgian population
used to speak in a language-dialect, which is spoken by
Tushetians of the Tsovati community (2.-48.).
We believe that, during this almost two-century cohabitation,
the the speech of domestic communication of the ancestors
of the Vainakh people changed in such a way that they
had no problem with communicating with the local population.
Therefore, it is logical to conclude that Caucasian-Dzurdzuks,
while heading North, “took with them” oral language
skills of the Georgian population.
Many famous scientists (A. Schiefner, P. Uslar, N. Marr,
Iv. Javakhishvili, and others) noticed connections between
Chechen-Ingush and Tsova-Tushetian languages. However,
the number of common Georgian language realia present
in Tsova-Tushetian (and which is equally old for both languages),
surprised everyone interested in this subject. If we
126
consider that in the past ethnolinguistic genetic relationship
was established only by determining mutual language
skills, then it is easy to accept the linguistic connection between
Vainakh and Tsova-Tushetian languages as, this tie
is quite transparent. And, if not for their different perception
of life, that made them leave Georgia, today, these two
tribes (Chechens and Ingush) would have been one of the
ethnical and cultural parts of the Georgian world.
Vocabulary and grammatical elements that we encounter
in Chechen, Ingush, and Tsova-Tushetian languages generally
refer to such key concepts that were commonly spoken by
the population of that far gone time. Their vocabulary mainly
referred to their habitat, social life, and activity. Consequently,
we see discourse markers typical to archaic Georgian and
Caucasian-Dzurdzuk speech in both lexicon and grammar
(e.g. traces of classes, the structure of sentences, etc.).
Such circumstances beg the question – Why so-called
Parnakhs (Caucasian-Dzurdzuks) did not settle on the
territory of ancient Iberia and what made them leave this
place in search of a new one…?
If we carefully observe the mentality and linguistic-cultural
values of nowadays Chechen and Ingush population, it
will become apparent that since ancient times they retained
a genetic code that allowed them to oppose any power and
environment around them (their part in the downfall of Urartu
supports this idea). However, despite prolonged living on
the territory of Georgia, they could not achieve such a result,
because this ethnic group was not able to fully integrate into
the local culture and population. The main reason must have
been the Georgian tribes’ unanimous belief in state organiza127
tion (statehood). This determined the unique identity of the
population, and such an intensive perception of territorial
integrity that facilitated the formation of a nation and the creation
of a culturally and genetically homogenous society. This
was the case for historic Iberia – it was a strong nation, which
could independently govern its territories and protect itself.
Whether due to strong ambition from both Georgians and
Vainakh or the acknowledgment of the healthy competition, the
majority of Vainakh (*Caucasians and Dzurdzuks) recognized
their national identity and chose a different political path to
create appropriate living conditions for themselves. As it usually
happens, the decision to belong to a tribal-ethnic group
is determined by one’s perception of life. Therefore, they continued
migrating to the north in search of a new, uninhabited
land where they could easily establish themselves.
This is directly conirmed by the DNA research, which
showed that 20% of the f Checthe hen-Ingush population
had a genetic code similar to the Georgian one. This shows
that nearly two-century (until 2nd-1st century BC) coexistence
with the Georgian population left its mark: we believe that
they even managed to create families, exchange cultural elements
– including communication skills and traditions. However,
both parties retained their identities. Lexical-grammatical
factual materials found in nowadays Chechen and Ingush
languages support this idea. As a consequence of the period
of active communication in Tsova-Tushetian and partially in
Chaghma-Tushetian we have pharyngeal and laryngeal (ჴ,
ჵ, ჺ, ჸ) vowels unusual for archaic Kartvelian language (we
have to research this issue further because some of these
vowels are present in other Georgian languages and dialects).
128
We should also note the historical positivity that has
existed among the ancestors of Georgians and Vainakh since
the very beginning is expressed by many other ethnocultural
elements too: similar architectural style, general traditions
(the institute of fraternity, hospitality, etc.), and rituals
connected to them – which are prevalent today as well.
These circumstances made us conclude that the
ancestors of Vainakh while leaving Georgia took not only some
speech elements but also something very dear to them, which
found its way into their new toponymics. You will encounter
a lot of toponyms connected with the Georgian language
and people. This statement is supported by lexical materials
that we took from a four-volume book called “Toponymics of
Chechnya and Ingushetia” by renowned Chechen researcher
and a public figure Akhmed Suleimanov. We can divide these
materials into several groups:
1. Usage of the toponyms of place names in Georgia – giving
to their new settlements the names of the places where
they used to live prior to leaving the country.
Such practice is registered in other countries as well. For
example, toponym Martkopi, which is found in both Georgia
and Fereydan (Georgians who were exiled to Persia four centuries
ago named the newly founded village after the place
they were uprooted from). We have noticed many similar
toponyms in Chechnya and Ingushetia”
Ch’artal – a toponym in Ingushetia (cf. Geo. The village
Tchartali in Dusheti municipality); Kiesala – a village near the
river Chantiy-Argun in Chechnya (cf. Geo. K’eselo – a fortress
with a complex of towers in Tusheti); Metskhal – a village in
Ingushetia (cf. Geo. Mertskhali [a swallow in Georgian]); Gielta
129
– a village in Ingushetia (cf. Geo. Gveleti, a village); Alpiet’a – a
toponym Akki (cf. Geo. Alp’ieti – an alpine zone); Armaztsikhe
– a toponym in Ingushetia (cf. Geo. the city of Armaz-tsikhe,
8th century BC); Kashet’i – a grave ield in Gekhistan village in
Chechnya (cf. Geo. Qvesheti or Kashveti –a Christian church in
Tbilisi); Peshkha – toponym in Chechnya (cf. Geo. Pshaveli, a
village); Argho-khiy – hydronym in Ingushetia – (cf. Geo. The
Aragvi river); H’aramkhiy – toponym in Ingushetia (cf. Arab.
– Geo. H’arami); Erzie – a village in Ingushetia (cf. Geo. Artsovi);
Tsikh – in Ingushetia (cf. Geo. Tsikhe); Olget’i – mountain
summit in Ingushetia (cf. Geo. Algeti “protected area near
Tbilisi” and Old Georgian Algeti “the place of the location of
the country”) (11.-45.); Khuorouottakh’ – a village in Chechnya,
it means “settled in Khorouott” (cf. Geo. Koreti village, the
former, ts.-tush. Korita); Sakhana – a village in Chechnya (cf.
Geo. Sakhano village); Shuindi-ch’oj – a toponym in Chechnya
(cf. Geo. Shindisi village > bot “Shindi” [dogwood]); Barsnakha
– an abandoned dwelling in Chechnya (cf. Geo. Barisakho
village in Khevsureti); Metsekh’ – a village in Chechnya <
*Mets-e-kh (kh – a postposition – in) – cf. Geo. Mutso, a village
in Khevsureti, there is an old cemetery here a Metsan Keshnish
(in Chechenia Keshnish means cemetery); Ojanchu – a
village in Chechnya (cf. Geo. Ojio, a village in Akhmeta municipality,
Chu sufix – cf. Geo. Cha-); Pharnavaz-kh’elli – a toponym
in Chechnya – “City-fortress” (cf. Geo. King Pharnavaz
of Iberia + Kh’elli “created”); Ardalosha-kag – toponym in
Chechnya (cf. Geo. Ardoti village in Khevsureti – Chechens
called the habitants of this village Ardalois); Kusht’ana – a
toponym in Chechnya (cf. Geo. Kusht’i “Mkharmagari” [resp.:
Armstrong]); Nakarigie – (A. Suleimanov: “Chechens called
130
Anator, a village in Khevsureti by this name”) – cf. Geo. Nakerala
village; Ch’entoy – a toponym in Chechnya (cf. Geo. Ch’ontio,
a village in Tusheti); Kuokhachuo – a toponym in Chechniya
(cf. Geo. Kokhi + Chechnian –che postposition) and others.
2. Toponyms associated with religion that was created by
combining Georgian-Vainakh lexical roots:
Gierg-arie – Shrine of (St.) George in Ingushetia (cf. Geo.
Are of (St.) George); Giorga h’ekh – the cave of (St.) George in
Ingushetia (h’ekh means “cave” in Ingush = ekh in Geogian
means “a cliff cut with caves”; Igh-Jarie – a shrine in Ingushetia
(cf. Vainakhian igh “lower” + Ja’ar (Geo. “jvari” cross)); Tsite-
Lam – “holy mountain” in Akki (cf. Geo. C’minda [holy] + Vani,
ts.-tush. Lam “mountain”); Ja’arta – “Jvarze” [on the cross],
in Akki (cf. Geo. “cross”); Yokqacha Motskarta (cf. Vainakhian
d-okqa “big” + Georgian merciful ones i.e. „Greatly merciful
ones”); Elgaz-duq’ – cultic/sacred place in Chechnya (cf.
Old Geo. elgatsi “church” + Vainakhian duq’ “slope”); Moghj’arie
– toponym of ruins in Chechnya, Chechen people call it
high cross (cf. Geo. Maghali [tall] + Vainakhian J’arie “cross”);
C’en-duq’ – “holy slope” in Ingushetia (cf. Geo. tsminda [holy]
+ Vainakhian duq’ “slope”); Georgan tsana – „(st.) George’s
Meadow” in Ingushetia (A. Suleimanov: “Georgan ”Meadow
of Priests” + Vainakhian tsana “meadow”); Keristie – village
in Chechnian Khildikharo (cf. Geo. Krist’iani [Christian]) –
according to A. Suleimanov, “the population of this village
adopted Islam very late and they considered themselves
descendants of Georgian”; Tieq’ash mettig – place of worship
of the old gods in Chechnya (cf. Geo. Holy place for worship
taq’vani [worship] (Teq’ila “place of worship”) + Chechen
mettig “place”)’ T’iela – “valley of gods” in Chechnya (cf.
131
Geo. C’mindani [saint]); Gieliet’a – in Chechnya (cf. Geo.
Gelati); Nokharast’a – in Chechnya (A. Suleimanov: “We
could compare it to evkhostai (Eucharist – one of the seven
holy sacraments in Christianity); C’enchu mehka – “a sacred
place” in Chechnya (Vainakhian mehka “side”); Meshi-khi –
“milk’s water” in Chechnya (A. Suleimanov: a sacred spring.
However, its water was more like poison because there is a
city of the dead near it and ancient ruins of a village where
Jews used to live; in Hebrew, meshiakh means “Apostle of
God” (cf. Geo. meshi „a bad boot-leather”; Deliet’a – “the cult of
the supreme god Dala” in Chechnya (cf. Tsova-Tush Dal “God”,
goddess of the hunting Dali in Svanetian folklore); Motsq’araara
– a meadow in Ingushetia (cf. Geo. Metsq’eris are [area of
landslides]); Pask’oni irzuo – “Meadow of Paska” in Chechnya
(cf. Geo. Pask’a + Chechen irzuo “uprooted soil”); Farans
q’ellina tishol C’iv – toponym in Chechnya (A. Suleimanov,
Tisholi shrine built by Parnavaz, our translation: “A holy relict
created (in the name of) Mother of God by Parnavaz” – cf.:
Farans (Parnavaz), q’ellina “created”, tishol “Mother of God”,
c’iv – “sanctity“); Tushigera bh’ov – “Tower of Tushetians” in
Chechnya (cf. tush + Chechen bh’ov “tower”; nearby there is
a toponym: Lam-tushol “Tushetian mountain” and “Tishol
c’iv” – “Shine to the Mother of God”); C’amada – toponym
in Chechnya (cf. Geo. c’minda [holy]); Tsikhara tsana – hay
meadows near towers in Chechnya (cf. Geo. tsikhe [fortress]
+ Chechen tsana “hay meadow”); Irze yuq’ie – verbatim
“near Irze”, toponym in Chechnya (cf. Geo. Armazi + Chechen
yuq’e “in front off”); Kosht’a – toponym in Chechya (cf. Geo.
Kashueti); Gorgacha – (shrine) of (St.) George; Mozqara “in
– toponym in Chechnya (verbatim “a place where priests
132
stopped”, Chechen ‘a – “to stay, to stop”); Olqaze – Christian
temple “Elghazi” in Chechnya and others.
3. Model of toponyms composed of Georgian-Vainakh
roots:
Khada-borz – a toponym, Khada hill (cf. Geo. Khada, a
village in Mtiuleti + Chechen borz “hill”); K’ey-lurjie – a toponym
in Chechnya (cf. Chechen key “White” (Tsova-Tush kuin
) + Geo. lurji [blue]); Lurjieta – winter barns for cattle near
Itar-khan village (cf. Geo. lurji [blue], lurjeti); Mindar-Iukhkhe
– a toponym in Chechnya, verbatim at the bottom of the
ield (cf. Geo. mindori [ield]+ Chechen Iukhke “at the bottom,
nearby”); Korta – a toponym in Chechnya (cf. Geo. Agara village
+ Chechen kuorta “head” = (Ts.-Tush. kort); Vearga lam
– “Varam mountain” (cf. Geo. varami [sorrow] + lam “mountain”);
Peshkhoy lam –“Peshkhoy mountain” (Vainakhs called
people of Pshavi Peshkhoy); Kerkan duq’ – „Circassian ridge”
(cf. Geo. k’erk’et’i (K. Lomtatadze: “Cherkess originated from
Georgian k’erk’et’i”) + duq’ “eidge”); Arta-t’e – Artanaze, a place
in Chechnya (cf. Geo. Artana village in Kakheti); Tutane – an
edge near Teza-kala, a village in Chechnya (cf. Geo. Tianeti);
Muyshan-duq’ – “Muyshan ridge” in Akki (cf. Svan mushvan);
Torg’hie lin – Torg’hva valley (cf. Geo. Torg’hva baths on the
way to Tusheti + Chechen lin “stopping place”); Koren bena
– a toponym in Chechnya, verbatim “Ravens’ nest” (cf. Geo.
Korani [raven] + Chechen ben “nest”); qiir bossa – a toponym
in Chechnya (cf. Geo. qerigo in Tusheti + Chechen d-ossa “to
arrive”); tashti – a verbatim “on mountain” in Chechnya (cf.
Geo. mta [mountain]; pronounced in Chechen as ta (+sh – pl.
sufix)), because for this language the composite of –mt + – ti
(postix – on) is abnormal; Chedbilla – a toponym in Chechnya
133
(cf. Geo. chedva + Chechen d-illa “to put”, i.e. a place where they
shoe horses); Tskera bossa – a toponym in Chechnya (cf. Geo.
tskaro [spring] + Chechen d-ossa “to arrive”); Tish-tsatsakh –
a toponym in Chechnya (cf. Chechen tish (Tsova-Tush tishin)
“old”+ Geo. tsatskhvi [tilia]); Shishag diettcha – a toponym in
Chechnya (cf. Geo. Shishagi (one year old sheep) + Chechen
detta (Tsova-Tush dettan) “milking”); Tutash h’unakh – a toponym
in Chechnya, verbatim “mulberry forest” (cf. Geo. tuta
[mulberry] + Chechen h’un “forest”); Khinkal hol –verbatim
“khinkali cavity”, a toponym in Chechnya, A. Suleimanov: “one
peasant was returning home from ields. He was very tired
and hungry when he saw a cavern and shouted to other peasants
– if this cavern had been illed with Khinkaly, we would
have surely illed our stomachs. People connect this name to
this story” (cf. Geo. Khinkali + Chechen hol “cavern”); tskudariyn
lam – “the Lake of Leeches” in Chechnya (cf. Geo. tsurbela
[leech] + Chechen lam “lake”); Muyrdal Ghala – a toponym in
Chechnya (cf. Geo. mudari “seal guard”+ Chechen ghala “tower”,
i.e. a tower where documents and seals were guarded);
Kiriy lam – a toponym in Chechnya (cf. Geo. kiri + Chechen lam
“mountain”); Jenjlarie – verbatim “cross of the sheep”, a toponym
in Chechnya (cf. Geo. ja “sheep” (Tsova-Tush je) + jlar
“cross”); Chachagan-chu – verbatim “in waterfall”, a toponym
in Chechnya (cf. Geo. chanchkeri [waterfall] + – chu (postposition);
Motskara bossa – verbatim “go down by landslide”
(cf. Geo. metskeri [landslide] + Chechen d-ossa (Tsova-Tush,
dosan) “go down”); Kakhi evla – a toponym in Chechnya (cf.
Geo. kakhi (Kakheti) + Vainakh. evla “aul, village”) and others.
4. Names, where exclusively Georgian (or Old Georgian)
roots can be detected:
134
Orkie – a toponym in Chechnya (cf. Geo. ak’ldama [crypt]);
Tutanda – a toponym in Chechnya (cf. Geo. tuta [mulberry],
mulberry tree); Ikalchu – a toponym in Chechnya (cf. Geo.
eklesia [church] + Chechen –chu postposition meaning –
in); Khoiriet’a – hay meadows in Chechnya (cf. Geo. Koreti
(in Kakheti) + Chechen ta postposition meaning –on);
Bortskholg-chuo – cavity, pasture in Chechnya (bortskh-o +
lg (diminutive suffix) – cf. Geo. bortsvi [hill] + Chechen chuo
postposition); Hucha (khucha) – a toponym in Chechnya
(cf. Armenian khucha “cross”); Merkan-enie – a toponym in
Chechnya (A. Suleimanov: “country of the mother”, where
rituals for the awakening of nature are held) – cf. Geo.
“mirkma” (to give tribute) + nana “mother”); Morghal-key
(they also call it “T’uylgan Ghala” – a tower made of stone)
– a toponym in Chechnya where four-story tower is located
(cf. Chechen morghal > Geo. mag’hali [tall] + key Turkish
“foreigner”; Tsatsakh – a toponym in Chechnya (cf. Geo.
tsatskhvi (Lindens)); Amhelli – a toponym in Chechnya, A.
Suleimanov: amkari – “Artisans’ guild, wokrshops”); Verana
– a hay meadow in Chechnya (cf. Geo. Venakhi [vineyard]);
Bersnakha – a toponym in Chechnya, ruins of a former
village (cf. Geo. Barisakho village in Khevsureti); Lashkara
– a toponym in Chechnya (cf. Geo. lashkari [army]); Kochie
– this is how Chechen call “Kachu” – a mountain peak on
the other side of Tusheti. Erzukhuyshiyshie – verbatim “a
place, where eagles sit” (cf. Geo. artsivi [eagle] + Chechen
khoysha (Tsova-Tush khabjan) “to sit”); Sateyn – in
Ingushetia (cf. Geo. Satiano “road to Tianeti”); Nakistie – a
toponym in Ingushetia (cf. Geo. Nakistari „a place where
Kists used to live”); Ph’armatt’ie – a toponym in Ingushetia
135
(cf. Geo. Amirani – “Myth about Amiran who is chained to a
mountain”);
We also encounter toponyms connected to Georgians
who lived in Chechnya and Ingushetia; for example
Martsveladzin H’eir – „the Windmill of Martsveladze” in
Chechnya, Lomidziin Khutor – “the Farm of Lomidze” in
Chechnya, Tushinan Latt – “Land of Tushetians” a toponym
in Chechnya (A. Suleimanov: a land leased from Cossacks
by Tushetians to pasture sheep); Arjnikidz vella h’yekh –
A. Suleimanov: “A place where partisan Zaurnek Islamov
hid Sergo Orjonikidze”; Lazar-chu – a place where “Tush
Lazare let his ship graze”.
From the presented material, the ancestors of Vainakh
did not leave the territory of Georgia momentarily. In our
opinion, the ancestors of Ingush, Ghlighves, had left later, as
the toponyms found on their territory reflect the events in
Georgia’s history. This material is the vivid evidence of the
fact that when leaving Georgia, Vainakh people (historically
Caucasians and Dzurdzuks – sometimes sources use this
term to denote both peoples) besides speaking skills, should
also have taken with them, the positive emotional attitude
towards Georgians, as it is impossible that they would have
used the names of their enemies for their new settlements.
There are many such toponyms in Chechnya and
Ingushetia, only with A. Suleimanov, we have registered
about 300 lexical units.
Restoration of each given toponym is possible based on
the old Georgian Language, though considering the format
of the given article, we present only one example, ჭართალი
(resp.: Chartali)
136
1. According to the vocabulary of S.S. Orbeliani and in the
opinion of acad. Javakhishvili, by adding the diminutive sufix
(კ)(k’) to the root (*ჭა...)( ch’a) of this word is received (ჭა-კ-ი)
( Ch’a-k’-i), we receive its denomination – ჯორცხენა (resp.:
jortskhena – (hinni) the hybrid of a male horse, a stallion with a
female donkey, a Jenni), ჯაგლაგი, ჯახრაკა (jaglagi, jakhraka
)(that means a horse with inferior breeding and as a rule a
female one) (2.-47.);
2. There is a possibility that in the past the root ჭა..(Ch’a..)
had general meaning and was used to denote both genders.
But while deriving the words based on this root they would
resort to different afixes: diminutive, denoting the class
(which, according to acad. Arn. Chicobava, historically was
characteristic for Georgian too) and other formatives, e.g.:
* ჭა-*კ-ი (Ch’a-k’-i)(*კ (k) –diminutive sufix, ჭა- *ბ-უ- *კ-ი
(Ch’a-b-u-k’-I (resp.: a young man))(*ბ (b) – historical class),
*ჭა-რ (*ch’a-r) “horsemen, riders” (r – plural sufix), as for the
place where these horsemen/riders would gather or live presumably
should have been called *ჭარ-თა, (*ch’ar-ta) which
after adding li sufix was turned into the name of the village
ჭართალი; –Ch’artali; 3. The fact that the toponym ჭართალი
(Ch’artali) historically denoted the place of the gathering of
horsemen/riders, is veriied in another toponym ჭაროსეული
(Ch’aroseuli), where we devide: *ჭა-რ + ოსეული (Ch’a-r + oseuli)(
where oseuli means twenty (20), or the horsemen were
divided into “platoons” into *ჭაროსეული > ჭაროცეული
(Ch’aroseuli > Ch’arotseuli); this supposition logically is acceptable
if historically, horsemen were divided into platoons.
Besides, acad. Iv. Javakhishvili notes that “the term Chartali
denotes the population of the whole region of East Georgia
137
for the North Caucasians, as Andis from Dagestan still calls
them “Ch’ori”; ch’artal unsol – is the name they use regarding
Kakhetian bull with big horns…” (2.-47.).
There is the following note on King Mirian I (the son of
King Saurmag) where is said that at the end of the 3rd and the
beginning of the 2nd cc. B.C. part of highlanders (Caucasians)
from Ch’artali, in collusion with Dzurdzuks, attacked Bazaleti
and Kakheti and ravaged the population, after which they had
to leave Georgia: “Mirian completely wiped them, made them
pass the Dariali Gates…he closed and sealed the Dariali Gates
with stone fortresses and walls…”1
Consequently, this fact should precondition the sprang of
the settlements of Caucasian–Dzurdzuks in North Caucasia.
Presumably, they left Georgia gradually and joined their
people.
In this article, we tried to follow the route that has been
passed by the ancestors of Chechens and Ingush to the place
of their present location. The trace they left, predominantly
in the form of toponyms, enabled us, based on historical –
linguistic sources, to establish the link between the existing
facts and logical reality that has been partially ignored in the
old scientific studies.
Lingvo-ethnogenesis of Tsova–Tush has been the subject of
argument between Vainakh and Georgians for years. And imagine,
both sides have come to be true when they both have seen
their own linguistic material. We hope that this research puts an
end to all misunderstandings and one more subject of discord
between Georgians and Vainakh people will be eradicated.
1 https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1
%83%98%E1%83%90%E1%83%9C_I.
138
Literature
1. Iv. Javakhishvili – 1929, Kartveli eris istoria, t. 1, Tb.
2. Iv. Javakishvili, 1950, Sakartvelos, Kavkasiisa da makhlobeli agmosavletis
istoriul-etnologiuri problemebi, Tb.
3. А. Suleimanov – 1978, Toponimika Checheno-Ingushetii 1,2,3,4, Grozno.
4. Leonti Mroveli – XI ს. „Tskhovreba kartvuelta mefeta” (“Life of Georgian
kings”); tsnobebi apkhazta, chrdiloet kavkasiis da dagestanis
khalkhta shesakheb; tsinasityvaoba da komentarebi G. Tsualiasi), Tb.
5 Ak. Shanidze. – 1970, „Tushebi“, jur.. „Mnatobi“, №2, Tb.
6. G. Anchabadze – 2002, Vainakhebi (Chechnebi da Ingushebi) Tb.
7. N. Marr – 1922, Kavkazskie plemennie nazvania I ikh mestnie paralelli,
Petrog.
8. L. Sharashidze – 1960, Tsova-Tushebis antropologiisatvis, eqsperimentaluri
morpologiis institutis shromebi, Tb.
9. G. Meliqishvili – 1965, Saqartvelos, kavkasiisa da makhlobeli agmosavletis
mosakhleobis sakitkhisatvis, Tb.
10. S-S. Orbeliani – 1991 (t.1), 1993 (t. 2), leqsikoni qartuli, Tb.
11. V. Gamrekeli – 1961, Dvali I Dvaleti v I_XV v.v.n.e., Tb.
12. Iu. Desheriev – 1953, Batsbiiski iazik, M.
13. A. Shavkhelishvili – 2019, Tushebi (Tsovatis tushebis istoriul-etnograpiuli
gamokvleva), Tb.
14. https://iberiana.wordpress.com
15. "Armianskaia geografia VII v. po R.X. – 1877. SP.
139
ARE TSOVATUSH THE ANCESTORS OF TSANARS?
Recently our interest has been directed to the already
forgotten facts from the past that have still preserved their
importance today. If we look carefully, we will see that they
are on the surface and deliver much information; some of
them are already known, as for the others, they call for additional
study and look for factual materials which can be found
in abundance in the works of our outstanding scientists.
The topic concerning historical Tsanars, has been studied
not but once and can be said that it is the topic that has
been completely covered, though there are sources that display
the reality from a different angle. This time we will try
to consider the issue once again, compare the facts, and offer
you our conclusions on the subject that are based on scientific
and logical analysis.
We will not be surprised if a part of the scientiic society
will skeptically receive our conclusions as overcoming old
stereotypes is not an easy task. But still, we would like to give
it a try, if we fail to turn them into our allies, at least we will try
to make them think about it…
Generally, the issue concerns the ethnogenesis of Tsova
–Tush (Bats) people. This topic has been the subject of numerous
discussions and discord between the Georgians and
Vainakh as both ethnics have seen something common with
the Tush from the Tsovati community: for Vainakh, it was the
similarity of the one-third of their lexico-grammatical structures,
as for the Georgians, Tush (Tsova, Chaghma) were and
140
still are an indispensable part of historical Georgians with
common genetics and the archaic Kartvelian language. We
believe that two-thirds of Georgian vocabulary, with common
grammatical signs and DNM conclusions, alleviate all confusion.
We have cleared many disputable issues for us after having
displayed the reasons that preconditioned the existence
of similarities (one-third of the vocabulary) in Ttsova-Tush
and Vainakh languages in the article “How to explain the
number of similarities registered inTsova-Tush and Vainakh
languages?”
The given study is also based on the scientiic works of
acad. Iv. Javakhishvili, acad. N. Marr and acad. Ak. Shanidze.
Even more, it can be said that we build our suppositions on
these studies.
The essence of the issue is the following: it is known
from the history that King Saurmag (the 3rd c. b. c.) would
frequently resort to the help of the ancestors of the Vainakh
people (Dzurdzuks and Caucasians) that were relatives of
his mother. This must-have happened more than once and
due to gratitude and necessity to safeguard the security, he
would settle them in different parts of Georgia (1). Our studies
have revealed that *Dzurdzuks and *Caucasians lived on
the territory of Georgia for about a century a half, as the irst
settlements in the north Caucasus emerge only the 2nd-1st cc.
b. c. They happened to live in the environment of the local
ethnos throughout that period. If we take into consideration
that the lexico-grammatical layer of Vainakh and Tsova-Tush
still preserve one-third of the vocabulary of the archaic Kartvelian
tribe, with whom they lived for a century and a half
141
then we can conclude that they are connected with Tsanars,
as according to acad. Ak. Shanidze, the vocabulary of Tsanars
is still preserved in the speech of Tsova Tush.
Our aim is to ind the place of localization of the ancestors
of historical Tsanars on the territory of East Georgia;
collect all terms and make their linguistic analyses via root
reconstruction. Thus we will be able to prove the viewpoint
of the acad. Ak. Shanidze.
Initially, let us go over the well-known grammatical
me thod in linguistics that is connected with the formation
of new lexical forms via deictic signs. Similar studies have
been made in many languages and their scientiic precision
is beyond doubt. Deictic signs give a new meaning to words;
later, different grammatical markers actively get involved in
the process of transformation that increases the number of
words. Deictic signs ensure the expression of the difference
in space and time or register the weight and volume, etc. This
process is well seen in the old Georgian, in Georgian sub-systems
and is vividly seen in Tsova –Tush even today:
1) the old Georgian: მან „ის“(man “is”) (resp.: he/she) მინ
„მისკენ“ min “misken” (resp.: towards him/her) (7. – 1, 478),
მუნ „ადგილამდე“(mun „adgilamde“( resp.: till the place)) (7.
– 1, 527), მონ (mon (7. – 2, 501);
2) Georgian: აქ, იქ , შორს; (aq, iq, shors (resp.: here,
there, in the distance))
3) Tsova-Tush: ე „ეს“, ი „ის“(შორი-ახლოს), ( e “es”, i,
“is”(shori-akhlos)(resp.: nearby)), ო „უფრო შორს“(o, “upro
shors” (resp.: further)), უის „ძალიან შორს“ (uis “zalian
shors” (resp.: furthest))
142
In all three cases, each language when using the vowels:
*ა, *ე, *ი, *ო, *უ (*a, *e, *i, *o, *u) keep to one line, space hierarchy:
*a, every time, an initial form, *e, denote somewhere
near, *i, nearby, *o, further, *u, furthest.
The same principle of forming with the help of deictic
signs is displayed regarding *წა...|*წო – (*tsa…*tso) roots,
comp.:
a) *tsan is formed from *tsa (ა*-(a*)-initial form, ნ*(n*)
hist. –decline >possessive(genitive)case; from *წა... (C’a) via
the change of root vowels, i.e. via deictic, was received the
form წოვ (C’ov) (ო* (o*-deictic meaning “a bit further”, ვ*
(v*) denotes the masculine class); *წურ (C’ur) is preserved in
the ethnonym khevsuri
from Khevi)(according to N. Marr Tsur-ebi, are living very
far Tsovs) >უ* (u) deictic + რ*(r*)-a historical class of plural
mark (>sufix of a plurality); Dagestanians use the word
წორიკ (C’sorik) for denoting the ravening, even today, as for
them, the main object of their“raids” was mainly their neighboring
Tusheti; having considered all above mentioned, we
can assume that this term is connected with C’ov (*c’or – *r,
hist. pl. cl. > sufix of plural).
b) With *წა (c’a).. and *წო (c’o) are connected newly developed
forms, where along with signs of deictic and class,
other markers (a sign of the case, deriving sufix, etc.) that
indicate the placement in the space with the same hierarchy,
are also actively involved:
*წან-ი (c’isn) (i* – deic. „nearby“), წან-ა-რ-ი (c’anari) (r*
– hist. Pl. Cl.), toponym წარ-ო (c’ar-o) (o* – indicates the far
away place inhabited by Tsanars, r* – ist. pl. class); წოვ-ბ-ი
143
(c’ove-bi) (b* – pl. class, i* – deic. „here, nearby“) „tsovebi”;
*წობ-ა-ნ-ი (c’ob-a-n-i) (a* – deic., + n (hist. cl. > case. sufix)
+ i* (deic. > lexion) – „located nearby/side by side); წობ-ო-
ნი (tsob-o-ni) (*c’ob + o* – deic. „further, a bit far“ + n (hist.
cl. > Tsova-Tush – rel. case > Georg. – pl. sufix) + i (i* – deic.
> lexion.); the ethnonym წობ-ე-ნი (C’ob-e-ni) is derived the
same way (the alteration of vowels according their hierarchy
is vividly seen in all three words); with Iv. Javakhishvili are
registered the toponyms წორბენი (C’obereni) and წორბისი
(C’obisi) characteristic for Shida Kartli (the same information
is given by N. Marr and he places in the same line the
toponyms Tsobani, Ertso, Tsunati (6. – 28-29), where can also
be distinguished წო-რ-ბ-ე*-ნ-ი (C’o-r-b-e*-n-i): (r* – hist. pl.
class, b*-class, e* – deic. (near), წორ-ბ-ი*-ს-ი (C’or-b-i*-s-i)
(i* – deic., which denote that it is further than Tsorbeni).
c) from *წა..|*წო – (*c’a ||*c’o) were derived new words,
whith the participation of auxisiliary verbs, which turned
into preixes: *ba-tsan > *ba (preix > d-an – auxil. v.) + c’a >
batsan – “follow, escort”; *ba-tsa-r > *ba (freix < *d-an – auxil.
v.) + c’a + *r (hist. pl. cl. < pl. sufix) “rough woolen yarn” toponym
bac’sara (< bac’ar) – a place, Tushetians historically
would stop sheep to rest before going up to Tusheti; it was
also the place where all products received from sheep breeding
would have been accumulated for exchange or selling, before
coming down from mountains to lowlands; from baca
– with the help of the auxil. v. *ba, was formed the ethnonym
Bacbi, comp.: baca+*ba (<*d-a), *b – pl. class of auxiliary v.)
> *bac+ba > *bacba+I (*i – deict. „near“ > pl. sufix) > bacbi
(*thb <*tsb –natural transformation) – (here the irst auxilia144
ry verb (*ban) lost its main faction and turned into preix; as
for receiving a new lexical unite, an auxiliary verb b-an (< d-an)
was used again.
d) the stage when practically any word participates in
the formation of new lexical unites, e.g.: წოვათა (tsovata)
(c’ova + mta > tsovata), which later turned into a toponym
and denotes one, out of four of the historical highland communities
of Tusheti (C’ovata, Gomec’ari, PIiriqit, Chaq’ma);
გომეწიარი (Gamec’ari < *gome (< old Georg. gomuri „a
house of a peasant“ (7. – 1.-165) + (tsn) c’ari (< *tsanari) – „a
dwelling of C’anari (Tsanari)”; to the same rank belong the
expressions წანარეთის ხევი (C’anaretis (Tsanaretis) Khevi
(resp.: gorge of Tsanareti) and წანარეთის ხეობა (C’anaretis
Kheoba resp.: The gorge of Tsanareti) (1.), the toponym
ერწო-თიანეთი, (Erc’o-Tianeti) which is also associated with
C’anars (Tsanar) and C’ova and partially is explained in Tsava-
Tush dialect: *ერწო (erc’o)(< ts-t. herts „a pot”) + c’or (<
*tsori) > *herts-tso > erc’o (i.e. Tsova, living in canyon) + Mtianeti
> *Erc’o-Tianeti (Ertso-Tianeti); თიანეთი; წობონის
მთა (C’obonis (Tsobonis) mta) (*C’obon-is (relat. c’) + mta);
the village წობენ-ი C’oben-i (Tsoben-i) (*tsob + en (relat.
c’) + i (deict. „nearby, near“); C’oboni and C’obeni differ from
each other only by one vowel, where –o indicates that mta (a
mountain) – is far away from the village.
Thus, when comparing the toponyms and ethnonyms
with წა.../წო../წუ (tsa-tso-tsu) we can say that they have not
lost their lexical and grammatical ties with the newly formed
lexemes throughout the centuries, even more, they are easily
detected in წანარში (C’anari) (> *tsani) and in წოვა (C’ova),
145
*წობონი (C’oboni), *წობენი (C’obeni), ბაწარ (Bac’ar)
(<*bac’abi), ბაცბი (Bacbi) (<*bac’abi), ხევსური (khevsuri)
(> khevis *c’uri), etc. Logically and materially all of them are
connected with that c’aneb/*c’ova, etc. who lived in the east, in
highlands, and partially at the lowlands of ancient Iberia.
Now, for the restoration of the whole picture, it is necessary
to determine the historical location of all these terms:
1. According to historical chronicles, the territory of the
present Khevi (Kazbegi municipality) has been inhabited by
Tsanars from ancient times, which is varied by the artifacts
discovered while the excavations dated by the 5th-6th cc.B.C.
up to the 12th c. A.D. Khevi was called Tsanareti, and as for its
population, they were referred Tsanars (11.);
2. In “Geographia” by Ptolemy is said, that “…over Albania
live Tsanars (C’anars) (12.); that means that Tsanars (C’anars)
basically lived on the mountainous parts of East Georgia, and
partially in the lowlands too;
3. According to “Kartlis Tsokhvreba” (Georgian Chronicles)
Tsanars occupy the territories of “Dariali, Liakhvi, and
Ardoti watershed and the territories of Pshavi and Khevsureti,
till the current borders of Chechen-Kists” (2.), or from Tush-
Pshav-Khevsureti up to the Dariali Gorge, including Khevi:
4. in “Moktsevai Kartlisai” (Conversion of Georgia) is
written the following: “for the introduction of Christianity
Nino headed for and came to Tsoben (C’oben) and agitated
the highlanders: form C/artali, Pkhovi, and C’ilkani to receive
a new religion…” (9. – 48.);
5. Iv. Javakhishvili gives the citation from “Armenian Geography”
(the 7th c.AD), where is written that “there are the
146
Dariali and Tsilkan (Cilkan) Gates in the country of Tsanars”;
there is a note of an Arab Massud where he states that “between
this country (Kartli-Jorzan) and the Dariali Gates is
a Christian country of Tsanars, whose rulers are called suffragans
(“Armenian Geography”, edited by Patnakov, 1948),
etc.; there we also read: “we encounter the name of Tsobeni
(C’obeni) later too: in 1579, Alexsander, the king of Kakheti
writes in the book where the real property and villages that
were granted to the catholicos of Mtskheta are registered.
Among other villages are named the villages Tsirdali (C’rdali),
Khatistsobeni (Kxatisc’obeni)…” and further it says:” on the
geographical map comprised by Russians, in the north, between
the rivers Iori and Aragvi is registered mount of Tsoboni
(C’oboni) and the village Tsobona (C’obona), besides at the
bank of the river Lekhura is said to be the village C’ubeni (I-II,
716)…these are the names of C’ova population, who lived in the
gorges of Lekura-Ksani and Aragvi-Iori (9. – 48.).
All these facts are summarized by his following conclusion:
“who can deny that the ancient C’obeni, Khatis C’obeni
and the modern names of the villages: C’ubeni, C’obono, and
C’obono-Mta and the name of Tsova (C’ova), the community,
living in Tusheti are not related? That is why, naturally
emerges the opinion, that these names should be the sign
of living of Tsova (C’ova) communities on the territories
between the Lekhur-Ksani and Aragvi – Iori gorges from
the ancient times.” Thereby, in the marginal notes, the author
writes: “Acad. N. Marr also found ties between Tsobeni
and C’ova, but he considers and states that the names of
C’orbana, Ertso, C’orbissi, C’unari are related to the latter.
147
The tribe that gave name to these places should have been
C’ori; he also believed that C’ori and C’ov were one and
the same places… (N. Marr, 1922, Kavkazskie Plemennie
nazvania i ikh paralelli, (resp.: N. Marr, “Caucasian Tribal
names and their parallels”) pp. 28-31).” (9. – 48.).
Here we would like to make our reader pay attention
to the origin of the toponym Tselkani (C’elkani); this term
in the Arabic sources are mentioned in parallel with the
Dariali Gates and is localized in the same gorge; we believe
that Tselkani (C’elkani) and Tsilkani (C’ilkani) are one
and the same names, but they have nothing to do with Tsan
(C’an) || Tsanar (C’anar) Tsova-Tush (Cova-Tush) Tsilkani
(C’ilkani); C’ilkani is connected with *c’inkari, the word
for word translation of which in C’ova-Tush, is “a new door”
(comp. C’ova–Tush > c’in “new” + “kari (a door); *C’in-kari
> *C’il-kari > Tsilkani (C’ilkani). Z. Jalaghonia, in his article
“Tsanarebi”, connects it with C’anar and notes that according
to Arabic sources, not far from Tsilkani situates the Gate
of Tsanari (C’anari) (Arab. Tselkan Durn (C’elkan Durn)
(13)1; in our opinion, in Arabic C’elkan Durn can be connected
with the deinition given by S. Saba Orbeliani, meaning
“short fur jacket” (7. T. 1, 227), so presumably, dur-n* were
the ones wearing sheepskin coat (n*-hist. cl.); this name is
registered at the south of C’ilkani, where the Tsanars of the
Aragvi Gorge historically lived (12.).
The above-mentioned material makes it clear that the
area of localization of C’an / C’anar/ C’ov has been quite big.
Historical sources also display that the population of ancient
1 https://iberiana.wordpress.com/about/tsanarni/
148
Georgia was united by common linguistic, cultural and genetic,
and mental characteristics, and they lived in different
areas. Each of them would have their name (and this tradition
is still preserved) which was granted either to a separate
settlement, a region or was eventually turned into the name
of the country (Kolkheti, Iberia). Though some of them were
changed (e.g. Kolkheti > Kakheti, Pshavi) or disappeared forever
(C’anareti, Iberia, Darubandi, Nikopsia, etc), though they
have left their trace in history.
In historiography, Tsanareti (C’anareti) and Tsanarebi
(C’anarebi), as a united tribe with their place of location,
was mentioned till the 8th century. They have a very impressive
history (the information on the topic is very rich
and the interested person will easily ind them). I would
name just one case: they took an active part in the formation
of Kakheti Kingdom, though later, as prof. Topchishvili
notes, their trace is lost.
As we have seen their trace has not been lost, the population
of C’anareti has been found in the highlands of East
Georgia and partially in the lowlands too in villages and areas
that are inhabited by Tushetians (Tsova, Chaghma) Mtiulian-
Gudamakar, Khevi, Kakhetian, Pshav-Khevsurian, and
other Georgian tribes. Up to now, the ties with C’anars are
alive in the memory of Mtiulians and as acad. Ak. Shanidze
states, C’ova-Tush has preserved their language.
A reasonable question comes to mind: what is the reason
that apart from Tsova-Tush (C’ova-Tush), no other highlanders,
ancestors of C’anars, managed to preserve this language?
Firstly, let us discuss the reasons that preconditioned the
149
emergence of different speaking languages on the territory
of Georgia:
1. The basic reason was: the constant expansion of Arab,
Turkish, and Persian invaders to Georgia that continued for
centuries and made the population relocate within the country
just for the physical survival, which in its turn led to the
degradation of the population and ensured their prolonged
isolation from others. During short peaceful periods, the
country would develop according to the resources it had for
that period. Thus, the population of lowlands experienced a
mixture of communication codes and their relevant development
(three writing systems of the Georgian script are the
best proof of the latter); mountainous region turned out to
be more secure in this aspect, due to the lack of communication
with the center and thus preserved the archaic speech
code. Despite the constant pressure of foreign cultures or
powers, if the sense of identity has not strengthened it has
not been changed either. If we analyze all these processes, we
will come to the conclusion that Kartvelian languages and dialects
– together with Svan, Megrelian, and Tsova –Tush, have
passed these stages together, as their traces in old Georgians
are registered straight on the surface. Similar diversity of dialects
and accents did not hinder the functioning of the state,
as they all were united by a single standard literary Georgian
language and the Christian church and the state in communication
with them, along with Georgian used the languages
and dialects that were characteristic for their regions.
2. The next reason was the formation of Georgia as a
state and the deinition of its borders. Protection of bor150
ders turned out to be the responsibility of the tribes that
lived along the borderline and were the basic population
of relevant regions: thus the protection of the Norther-East
borders was assigned to C’anars (Tushi (C’ova – Chagma),
Khevsurians, Mtiulians…) the southern borders were under
the protection of Iberians (Colchis, Rans, Abkhazians,
etc.), etc. The population was well aware that emptying the
mountainous regions were connected with great threats,
that is why voluntarily or on purpose do not harry to leave
it especially at times when foreign invaders would oppress
the population of lowlands.
3. Apart from the above-given reasons preserve of the
language code by Tsovati community members, were conditioned
by a number of factors too:
a) As we know, the main occupation of the Tusheti population
was sheep breeding; as early as the 1st century b. c. they
managed to receive a new breed of sheep. It is also known
that they could have developed this ield of occupation only
within the environment so impossible so it gave a start to
a nomadic way of life. The language they used at home for
communication should have been common for this part of
the region; we share the opinion introduced by Ak. Shanidze,
speech they used, is the speech preserved and used by Tsova–
Tush. (4. Mag. “Mnatobi”).
Though today it is divided into the Tsova-Tush language
and Tushetian-Chamgha dialect of Georgian. Let us see what
preconditioned the division of the communication language
of the population of Tusheti:
Here are a number of reasons:
151
1. The long period of so-called “lekianoba” – the time of
Lezgian raids, when sometimes the whole villages would be
devastated; after revising the Tushetian folklore we will see
that Tushetians have greatly suffered from this “business” of
Lazgians that apart from the cattle-lifting, would not refrain
from taking the population hostages and selling them at the
foreign slave markets; this process became more intensive
after conversion of Lazgians into Islam. This process lasted
throughout the middle ages, which made the resettlement
of the population from the Tushetian villages that bordered
Dagestan. The fear of clearing the borderline settlements
made the state oficials give already ready-for-a-living but
abandoned houses to the population of lowlands so as to ensure
the security of its borders. Among those who were deported
from the lowlands to the mountainous regions, were
low violaters (tax evaders, criminals, etc.). This population
would be added to the dwindled number of the population
of the villages and naturally, they would bring their speaking
language. The newcomers would exceed the number of the
locals and that made the native population, little by little, forget
their own language. The low of newcomers had an inluence
over the lifestyle of Tusheti – they started to breed the
cattle too, which was primarily developed in the lowlands.
The change of lifestyle caused the diminishing of sheep
breeding; according to prof. A. Shavkhelishvili, the choice and
giving priority to the occupation with Tushetians was conditioned
by the place where they lived: the populations of Tsovati,
and partially Piriqitis Tushetians were engaged in sheep
breeding, as for the Gometseri and Caghma population they
152
would basically sell products received from sheep.
The fact that the Tusheti population had one speaking
language is clearly seen in their toponyms, the majority of
which are considered to be of C’ova-Tush origin.
2. Sheep-breeding demanded a nomadic lifestyle that
envisaged living simultaneously as in the mountains and
so in the lowlands; the population that stayed in the mountain
was so disconnected from the lowlands that they would
have certain dificulties in communication with the neighboring
tribes, in this particular case, with the ancestors of
Vainakh who as it turned out had some knowledge of archaic
Georgian; they should have learned it when living in Georgia
and thus they did not have communication problems with
locals; it also helped them to preserve the language of their
ethnos too. The Vainakh were not involved in kidnapping,
they were primarily engaged in cattle raiding, that was the
reason that the population of Tsovata (C’ovata) and partially
Pirikiti, preserved the language of their distant ancestors
that used to live in Georgia.
Nomadic lifestyle made part of the people stay there to
safeguard the border, the other part would occupy Alvani
meadows to get sheep through the winter, where along with
the ancient language of their ancestors they would speak the
language of the lowlands too. In summer they would take
sheep to the mountains again and the communication in their
old dialect still continue. As we know, among those who met
St. Nino were Tsobons (C’obons), i. e. Tushetians from Tsovati
and therefore, ecclesiastic Georgian was as native to them as
orthodoxy.
153
We have discussed these terms from the linguistic viewpoint
and based on the scientiic data, displayed the area of
their spread. The whole material veriies that toponyms and
ethnonyms where *წა.../*წო (*c’a.../*c’o) roots are registered,
materially and grammatically are connected with C’anars,
C’obonebi, C’obenebi, C’ova, etc. That is why we consider beyond
dispute the supposition of Ak. Shanidze that the speech
of the present-day C’ova –Tush is the one, that was spoken by
the part of Kartvelian tribes, historical C’an/C’anars. The fact
that 1/3 of their vocabulary coincides with the Vainakh lexicon.
Is the clear manu=infestation of the latter. We hope that
our readers will also ind our arguments reliable.
Similar terms are found all over Georgia and there is
nothing strange in it as in many cases, cases, the same name
turns into a toponym or ethnonym in different parts of the
same country. As a rule, this is the vocabulary, that was in intensive
use (popular) among the population particularly. It
seems that there was a time when Tsanars also enjoyed such
popularity, as in Upper Svaneti, namely in Mulakhi community
area are registered hydronyms, Tsaneri (C’aneri) and
Tsviberi (C’viberi) that are formed according to the known
to us model; the name of the river is Tsaneri and the places
near the river are called C’v-ib-eri< C’u-i-beri, though it the las
lexeme we see historical *B class (Pl. class) that displays that
this place once might have been inhabited, though for uncertain
reasons it was abandoned and this name has survived
only in the hydronym. Our supposition is backed by the fact
that there are C’aneri gorge, C’aneri Pass, Tsaneri pick, and
BekinTsanai near the community of Mulakhi. There is a topo154
nym Etseri in Svanetian where the root –Tser is distinguished.
it seems that one of the reasons that prof. S. Kakakbadze connects
Tsnari with the Svan, is the existence of such eponyms.
Though, we believe that in that case the speech of the ancestors
of Vainakh would have been seen the inluence of the
Svan language and not Tsova-Tush.
Eponyms with similar roots are named in the work of Z.
Jalaghinia too (12.). The spread of the terms connected with
C’an…/C’ov…/ Tsanar throughout Georgia, do not give us the
foundation to think that they physically lived at the whole territory
of the country though we consider this theory possible
as there was rather frequent resettlement of the population
for survival, while the attacks of invaders.
The given article is the continuation of the theme of the
work, published by us earlier (see: How to explain the number
of similarities registered in Tsova-Tush and Vainakh languages?)
dedicated to the ancestors of Vainakh (*Dzurdzuks) who,
according to our studies, would have lived on the territory of
Georgia (ancient Iberia) for a century and a half within the
environment of Tsanars and when leaving the place would
have taken some local speech patterns and knowledge of the
language with them. We illy agree with acad. Ak. Shanidze,
who believed that the speech of the C’anars was preserved in
the speech of C’ova-Tush and the vivid demonstration of the
latter is the lexico-grammatical layer (1/3) that is common
for the Vainakh and C’ova–Tush1 speeches.
1 about the term Tush – it is connected with Georgian mta+Tsova-Tush uish “they”
(comp. he/she), where ui (deict.) > *mta-uish > *mta+ush-i > mtush-i> tushi.
155
Literature
1. Leonti Mroveli – XI ს. „Tskhovreba kartvuelta mefeta” (“mefeta tskhovreba”);
tsnobebi apkhazta, chrdiloet kavkasiis da dagestanis
khalkhta shesakheb; tsinasityvaoba da komentarebi G. Tsualiasi.
2. „Kartlis Tskhovreba” – XI s.
3. Iv. Javakhishvili – 1929, Kartveli eris istoria, t. 1, Tb.
4. Ak. Shanidze – 1970, „Tushebi“, jur. „Mnatobi“, №2, 5 Tb.
5. А. Suleimanov – 1978, Toponimika Checheno-Ingushetii 1,2,3,4,
Grozno.
6. N. Marr – 1922, Kavkazskie plemennie nazvania I ikh mestnie paralelli,
Petrog.
7. Sulkhan-Saba Orbeliani – 1991 (t.1), 1993 (t. 2), leqsikoni qartuli, Tb.
8. R. Topchishvili – 1990, Khevis sakhelebi da gvarebi, Tb.
9. Iv. Javakishvili – 1950, Sakartvelos, Kavkasiisa da makhlobeli agmosavletis
istoriul-etnologiuri problemebi, Tb.
10. A. Shavkhelishvili – 2019, Tushebi – Tsovatis tushebis istoriul-etnograpiuli
gamokvleva, Tb.
11. https://iberiana.wordpress.com
12. Z. Jalagonia – https://iberiana.wordpress.com/about/tsanarni/
РЕЧЬ ТУШИН – ПРОШЛОЕ В НАСТОЯЩЕМ
TUSHETIAN SPEECH – THE PAST REFLECTED
IN THE PRESENT
თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში
წინასიტყვაობის მაგიერ ................................................................ 4
რეცენზია ბელა შავხელიშვილის ნაშრომზე
„თუშების მეტყველება – წარსული აწმყოში“ .............................. 7
კითხვათა კითხვა – საიდან ამდენი ენობრივი საერთო
წოვა-თუშურსა და ვაინახურში?.. ................................................. 11
არიან თუ არა წოვა-თუშები წანარების შთამომავალნი .......... 34
ВМЕСТО ПРЕДИСЛОВИЯ ................................................................ 56
РЕЦЕНЗИЯ на работу Белы Шавхелишвили
«Речь тушин – прошлое в настоящем» ......................................... 59
Вопрос-вопросов: почему в языках цова-тушин и вайнахов
так много общего?.. ........................................................................ 62
Могут ли цова-тушины быть потомками
исторических цанар (цIанар)?.. .................................................... 93
INTRODUCTION .............................................................................. 114
REVIEW On the study of Bela Shavkhelishvili
“Tushetian Speech – the Past Reflected in the Present” ............... 116
How to explain the number of similarities registered
in Tsova-Tush and Vainakh languages? .......................................... 118
Are Tsova-Tush the ancestors of Tsanars? ..................................... 139

კონტაქტი Facebook

საიტი შექმნილი და დაფინანსებულია დავით ფეიქრიშვილის მიერ, მოზარდებში ისტორიული ცნობადიბოს გაზრდის მიზნით.

დავით ფეიქრიშვილი
დავით ფეიქრიშვილი ატვირთა: 06.10.2022
ბოლო რედაქტირება 06.10.2022
სულ რედაქტირებულია 59





ბათუმის ხელშეკრულება 04 ივნისი 1918 წელი

2 0

ფონდი ქართუს მიერ რესტავრირებული ისტორიული ძეგლები

2 0

8000 მეტი სასულიერო პირი, მოიძიე გვარით, ითანამშრომლეთ

1 0

დალაგებულია ანბანის მიხედვით, 

წყალტუბო გამოჩენილი ადამიანები ითანამშრომლა ია კუხალაშვილი

2 0

ახმეტის რაიონში გარდაცვლილი მებრძოლები 1990 წლიდან, წიგნი ახმეტელი გმირები.

2 0

ერეკლე მეფის 300 წლისთავი 7 ნოემბერი 2020 მსვლელობის მონაწილეთა სია თელავი მცხეთა

1 0